کنوانسیون بین المللی کنترل و مدیریت آب توازن کشتی ها
  
شکل دیگری از آلودگی دریا که به سادگی نمی توان آنرا در ردیف انواع دیگر آلودگیها طبقه بندی نمود، تغییر در ساختار ژنی اکوسیستمهای آبی از طریق انتقال عمدی یا غیر عمدی گونه های غیر بومی موجودات زنده به اکوسیستمهای دریایی می باشد. این امر موجب گشته است تا بسیاری از گونه های آبزی به مناطق خارج از زیستگاه اصلی خود انتشار یابند و تهدید جدی برای گونه های بومی محسوب گردند. آب توازن کشتیها به طور گسترده عامل انتقال غیرعمدی ارگانیسمهای زنده در بین اکوسیستم های دریایی محسوب می شود. ورود گونه های تازه وارد به اکوسیستم های جدید در درجه اول ساختار شبکه غذایی محیط را به طور گسترده ای تغییر داده و موجب کاهش تنوع زیستی دریا می گردد. نتیجه نهایی چنین وضعیتی ایجاد تغییرات اساسی در ذخایر ژنی دریا خواهد بود. از سوی دیگر این پدیده تهدید جدی برای مناطق آبزی پروری ساحلی که در نزدیکی مسیرهای کشتیرانی قرار داشته باشند، محسوب می شود و این مناطق در معرض بالاترین شانس دریافت بیماری از طریق پاتوژنهای منتقل شده بوسیله آب توازن کشتیها قرار دارند. در مناطقی نیز مشاهده شده است انتقال عامل برخی بیماریهای انسانی و شیوع گسترده آنها در بین مردم ساکن در نواحی ساحلی از طریق جابجایی پاتوژنها توسط آب توازن صورت پذیرفته است.
 
 امروزه مساله انتقال گونه های مضر آبزی غیر بومی ناشی از تخلیه آب توازن کشتیها به دریا، به شکل یک معضل جهانی نمود یافته است، به نحوی که حل این مشکل از برنامه های ملی فراتر رفته و نیازمند همکاریها و عملکرد یکنواخت جهانی و منطقه ای گردیده است. برآوردها حاکی از این است که با توجه به وضعیت ناوگان کشتیهای جهان همه ساله در حدود 4 میلیارد تن آب توازن توسط کشتیها جابجا می شود و تخمین زده شده است که حداقل روزانه ٣ تا٤ هزار گونه از موجودات زنده به این وسیله از محلی به محل دیگر انتقال می یابند.

 

 
 
 
 افزایش ظرفیت، تعداد و سرعت کشتی های اقیانوس پیما باعث گردیده است تا مقدار آب توازن جابجا شده در مخازن کشتی و متعاقبا" تعداد و تنوع گونه های دریایی و پاتوژنهای جابجا شده در آن نیز افزایش یابند. از سوی دیگر توسعه دانش فنی بشر در زمینه ساخت کشتی و موتورهای دریایی باعث افزایش سرعت کشتی و کاهش طول سفرهای دریایی گردید. این امر به نوبه خود تاثیر قابل توجهی بر احتمال بقاء گونه های آبزی در هنگام سفر در مخازن توازن کشتی از نقطه ای به نقطه دیگر گردید. مشاهده متعدد گونه های دریایی در خارج از زیستگاه اصلی آنها باعث افزایش حساسیت دانشمندان و توجه بیشتر مجامع بین المللی در ابتدای دهه ١٩٨٠ گردید. این امر باعث آغاز یک اقدام جدید جهانی برای وضع قوانین و مقررات لازم به منظور کاهش و کنترل جابجایی گونه های دریایی گردید.
 
 کنوانسیون حقوق دریاها در سال ١٩٨٢ از دولتهای عضو خواسته است تا کلیه اقدامات لازم به منظور جلوگیری و کاهش آلودگی دریایی ناشی از بکارگیری دانش فنی در حوزه حاکمیت و صلاحیت یا کنترل خود یا معرفی عمدی یا غیر عمدی گونه های غیر بومی یا جدید به هر یک از اجزاء خاص محیط زیست دریایی که بتوانند باعث ایجاد تغییر معنی دار و مضر در محیط گردند را بعمل آورند.
 
 
 
 با شدت گرفتن پیامدهای ناشی از معرفی گونه های دریایی به اکوسیستم های جدید و در جریان برگزاری کنفرانس بین المللی محیط زیست و توسعه (ریو) در همان سال، سازمان بین المللی دریانوردی مسئول بررسی و تصویب مقررات لازم در خصوص تخلیه آب به دریا به منظور جلوگیری از انتشار گونه های غیر بومی گردید. در سال ١٩٩٢ کنوانسیون تنوع زیستی (CBD) با هدف حفظ تنوع زیستی، استفاده پایدار از گونه ها و سهیم شدن عادلانه و برابر در مزایای حاصل از کاربرد منابع ژنتیکی از دولتهای عضو می خواهد تا به نحو مقتضی از ورود گونه های غیر بومی که اکوسیستمها و زیستگاه های گونه های دیگر را به خطر می اندازند، جلوگیری نموده و آنها را تحت کنترل درآورده و یا نابود سازند.
 
 پیش از این در سال ١٩٩١ سازمان بین المللی دریانوردی، کار تدوین و تصویب دستورالعملهای داوطلبانه تحت عنوان "دستورالعملهای جلوگیری از معرفی گونه های ناخواسته دریایی و پاتوژنها از طریق تخلیه آب توازن و رسوبات کشتی ها" را به اتمام رسانده بود. بلافاصله پس از صدور اعلامیه کنفرانس ریو در سال ١٩٩٣ و متعاقبا" ١٩٩٧ ضمن اصلاح دستورالعملهای مذکور اقدامات لازم برای تهیه و تصویب سند حقوقی لازم الاجرای بین المللی در قالب "کنوانسیون بین المللی برای کنترل و مدیریت آب توازن و رسوبات کشتی" با سرعت بیشتری دنبال گردید. پس از برگزاری جلسات متعدد و بحث و کارشناسی طولانی سند مذکور در ١٣ فوریه سال ٢٠٠٤ میلادی پس از برگزاری کنفرانس دیپلماتیک به تصویب دولتهای عضو سازمان بین المللی دریانوردی رسید.
 
 کنوانسیون از کشورهای عضو می خواهد تا کشتیهای مشمول کنوانسیون و کشتی هایی که محق برافراشتن پرچم آنها می باشند را موظف به تطبیق با مفاد و الزامات درج شده در آن بنمایند. همچنین هر دولت عضو باید با توجه به شرایط خاص و توانایی های خود، سیاست، استراتژی یا برنامه های ملی برای مدیریت آب توازن در بنادر و آبهای تحت حاکمیت و صلاحیت خود را به منظور دستیابی به اهداف کنوانسیون تهیه و اجرا نماید. در 8 سپتامبر سال 2015 میلادی (18 شهریورماه 1395)، با الحاق 52 کشور با 35.14 درصد توناژ کشتیرانی جهانی، کنوانسیون به شرایط لازم الاجرا شدن رسید و الزامات کنوانسیون مدیریت آب توازن کشتیها از 8 سپتامبر سال 2017 (18 شهریورماه 1396) لازم الاجرا خواهد گردید. 
 
 
 
  
پروژه کنترل و مدیریت آب توازن کشتی ها
 
 در سالهای اخیر از سوی مجامع بین المللی، اقداماتی در خصوص بررسی بیشتر و گسترده تر مشکل به منظور ارائه راه حلهای مناسب صورت پذیرفته است، از جمله در پاسخ به درخواست کنفرانس بین المللی محیط زیست و توسعه (نشست ریو UNCED 1992) سازمان بین المللی دریانوردی(IMO)  مسئول بررسی و تصویب مقررات لازم در خصوص تخلیه آب توازن به دریا به منظور جلوگیری از انتشار گونه های غیربومی گردید. همچنین این سازمان(IMO) ،  پروژه ای را با عنوان "رفع موانع و اجرای کنترل موثر بر آب توازن و اقدامات مدیریتی در کشورهای در حال توسعه" تهیه و آنرا به منظور دریافت پشتیبانی مالی و فنی مورد نیاز از طریقUNDP به GEF ارائه نموده است. هدف این پروژه در گام اول شناسایی مناطق نمونه در سطح جهان و رفع موانع اجرایی در این خصوص می باشد. از جمله اقدامات انجام شده در چهارچوب این پروژه میتوان به آموزش، انتشار اطلاعات، ظرفیت سازی، کمکهای فنی و پروژه های تشریحی اشاره نمود.
 
 با توجه به حساسیت اکوسیستمهای دریایی کشور سازمان بنادر و کشتیرانی از سال ١٣٧٨ تا ١٣٨٣، تدوین و اجرای پروژه ای تحت عنوان "رفع موانع و اجرای کنترل موثر بر آب توازن و اقدامات مدیریتی در کشورهای در حال توسعه" در کشور را با همکاری سازمانهای بین المللی و ملی از جمله IMO, UNDP, GEF را به انجام رساند.
 
برنامه جهانی مدیریت آب توازن در شش کشور دنیا بین اجرا شد. هر یک از این کشورها نماینده یکی از 6 منطقه در حال توسعه در دنیا هستند که عبارتند از:
 
  
 
 

سپتیبا برزیل آمریکای جنوبی

دالیان چین شرق آسیا

 بمبئی هند جنوب آسیا

 خارک ایران خاورمیانه

 سلدانا آفریقای جنوبی آفریقا

 

bwm site

کشورهای محل اجرای پروژه جهانی آب توازن  

 

 
 
 
 
 
برنامه ها و اقدامات ملی
 
 کنوانسیون بین المللی مدیریت آب توازن کشتی و رسوبات آن در فوریه سال 2004 در محل سازمان بین المللی دریانوردی (IMO) به تصویب رسید. بر اساس مفاد کنوانسیون، کشورهای عضو مکلف می باشند کلیه قوانین و مقررات و ضمائم کنوانسیون را برای کشتیهای تحت پرچم خود به اجرا درآورند. کلیه کشتیهایی که آب توازن را حمل می نمایند مشمول مقررات کنوانسیون هستند. مطابق رویه کنوانسیونهای دیگر، کشتی های جنگی و کشتیهایی که آب توازن حمل نمی نمایند و کشتیهایی که صرفاً در محدود یک کشور تردد می نمایند و یا برای بارگیری آب توازن طراحی نگردیده اند، از شمول الزامات کنوانسیون خارج هستند. کنوانسیون مذکور، 12 ماه پس از عضویت 30 کشور که دارای 35% توناژ جهانی کشتی های موجود در سطح دنیا را دارا میباشند، لازم الاجرا خواهد گردید.
 
 
 
پیش از تصویب کنوانسیون، سازمان IMO  با همکاری سازمان تسهیلات جهانی محیط زیست (GEF)، برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP) و اعضای کشورهای عضو و صنایع کشتیرانی به منظور کمک به کشورهای در حال توسعه پروژه ای تحت عنوان «برطرف کردن موانع اجرای موثر مدیریت و کنترل آب توازن در کشورهای در حال توسعه» یا به عبارت دیگر «پروژه جهانی مدیریت آب توازن» را از سال 1999 تا 2004 به مرحله اجرا درآورد. هدف از این برنامه، کاهش انتقال گونه های آبزی از طریق آب توازن کشتیها، اجرای دستورالعملهای سازمان آیمو و آمادگی برای اجرای کنوانسیون کنترل و مدیریت آب توازن بود.
 
  
 
سازمان بنادر و دریانوردی به عنوان مرجع ملی دریایی کشور و متولی اجرای مدیریت آب توازن کشتیها، به نیابت از دولت ج.ا.ا. اقدامات خود را در این زمینه با همکاری سایر ارگانهای ذیربط، از سال 1378 با حضور فعال در کمیته حفظ محیط زیست دریایی (MEPC) ، حمایت از برنامه ها و پروژه های IMO و اتخاذ اقدامات لازم جهت اجرای الزامات مندرج در کنوانسیون مربوطه به شرح ذیل، باعث گردید تا به عنوان یکی از سایتهای محل اجرای پروژه GloBallast  انتخاب شود. 
 
 
سازمان بنادر و دریانوردی به نیابت از دولت ج.ا.ایران به طی مراحل الحاق به کنوانسیون بین المللی کنترل و مدیریت آب توازن کشتیها پرداخت. بعد از تصویب کنوانسیون در سال 1389 در مجلس محترم شورای اسلامی، به تودیع کنوانسیون مذکور در سازمان بین المللی دریانوردی (آیمو)  در سال 1390 اقدام نمود.
 
  
 
در طول اجرای این پروژه جهانی و پس از آن اقدامات ذیل توسط سازمان بنادر و دریانوردی انجام گردیده است:
 
  • حضور فعال سازمان بنادر و دریانوردی به نیابت از دولت ج.ا. ایران از سال 1378 در حمایت از برنامه ها و پروژه های سازمان بین المللی دریانوردی (IMO) به منظور جلوگیری و یا کاهش ورود گونه های مضر آبزی از طریق آب توازن کشتیها و انتخاب به عنوان یکی از مکانهای اجرای پروژه جهانی کنترل و مدیریت آب توازن (جزیره خارک)
  • همکاری در اجرای پروژه جهانی کنترل و مدیریت آب توازن کشتیها بین سالهای 1378 الی 1382 که منجر به تصویب کنوانسیون بین المللی کنترل و مدیریت آب توازن کشتیها در مقر سازمان بین المللی دریانوردی (آیمو) در سال 1383 گردید
  • تشکیل گروه راهبری پروژه جهانی مدیریت آب توازن کشتیها به منظور کسب حداکثر هماهنگی در میان سازمانهای داخل کشور با حضور سازمان حفاظت محیط زیست، شرکتهای کشتیرانی، سازمان شیلات ایران، شرکتهای وابسته به وزارت نفت، دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر، موسسه ملی اقیانوس شناسی و سازمان بنادر و دریانوردی از سال 1381 لغایت 1384
  • انجام دو مرحله تحقیقات زیست محیطی در اطراف جزیره خارک و پروژه ارزیابی خطر آب توازن کشتیها  (Risk Assessment)
  • برگزاری دو کنفرانس منطقه ای با حضور کشورهای منطقه خلیج فارس و دریای عمان با شرکت نمایندگان سازمان منطقه ای راپمی، کشورهای بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و تصویب طرح استراتژیک منطقه ای مدیریت آب توازن کشتیها (با حضور سازمانهای ملی مانند سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان شیلات، شرکتهای کشتیرانی و موسسه ملی اقیانوس شناسی و ....)
  • تصویب کنوانسیون بین المللی کنترل و مدیریت آب توازن کشتیها در مجلس محترم شورای اسلامی (سال 1389) و الحاق به کنوانسیون مذکور در سال 1390 (شایان ذکر است دولت ج.ا. ایران و کشور روسیه تنها کشورهای ملحق شده به کنوانسیون بین المللی مدیریت آب توازن در منطقه دریایی خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر می باشند)
  • شرکت در دوره ها و سمینارهای ملی و منطقه ای مربوط به کشورهای خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر به همراه نمایندگان سازمانهای ملی ذیربط مانند سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان شیلات ایران، شرکتهای کشتیرانی و .........
  • تدوین دستورالعمل اجرایی مدیریت آب توازن کشتیها بوسیله کشتیهای تحت پرچم، کشتیهای ورودی به بنادر ایران و کشتیهای عبوری از آبهای تحت حاکمیت و نظارت ج.ا. ایران
  • پایش هوایی آبهای منطقه دریایی خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر با استفاده از 8 فروند بالگرد ویژه عملیات دریایی و یک فروند هواپیمای ویژه عملیات دریایی و همچنین عکسهای ماهواره ای ارسالی از مرکز منطقه ای راپمی برای جلوگیری از تخلیه غیرمجاز آب توازن در منطقه تحت حاکمیت و نظارت ج.ا. ایران
  • اجرای بازرسی متمرکز توسط کارشناسان کنترل و بازرسی کشتیها از شناورهای کنوانسیونی وارده به آبهای تحت حاکمیت و نظارت ج.ا. ایران
  • همکاری با گروه مکاتبه ای تفاهم نامه اقیانوس هند (IOMOU) در تهیه راهنمای اجرایی کنترل و بازرسی کشتیها
  • تشکیل و برگزاری جلسات کارگروه اجرایی کنوانسیون مدیریت آب توازن کشتیها با حضور سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان شیلات ایران، موسسه تحقیقات شیلات، شرکت ملی نفتکش ج.ا. ایران، پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و معاونت نداجا نیروی دریایی ج.ا. ایران
  • برگزاری سمینار ملی تطابق اجرای مدیریت اب توازن کشتیها توسط مدرسان سازمان بین المللی دریانوردی و با حضور نمایندگان سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان شیلات ایران، موسسه تحقیقات شیلات، پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی، شرکت ملی نفتکش ایران و کشتیرانی ج.ا. ایران در نیمه دوم سال 94
   
 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
 یکسان سازی رویه اجرای مدیریت آب توازن کشتیها


کنوانسیون مدیریت آب توازن کشتیها برای جلوگیری از انتقال گونه های ناخواسته و مهاجم آبزی و بیماریزا از طریق آب مخازن توازن کشتیها توسط سازمان بین المللی دریانوردی (IMO) با هدف حفظ محیط زیست دریایی، منابع آبزی و سلامت انسانی از تهدیدات و تغییر و جلوگیری از بروز خسارات اقتصادی- اکولوژیکی- اجتماعی و توریستی در سال 2004 (1382) تصویب و سازمان بنادر و دریانوردی به نیابت از دولت ج.ا. ایران در فروردین ماه 1390 به کنوانسیون مذکور ملحق گردید.

مرکز منطقه ای راپمی علیرغم لازم الاجرا نشدن کنوانسیون به منظور حفاظت از محیط زیست دریایی و منابع آبزی در منطقه دریایی خلیج فارس و دریای عمان از سال 2009 (1388) تخلیه و تبادل آب توازن را در مسافت 200 مایلی با عمق 200 متر (خارج از منطقه راپمی) اجرایی نموده است.

در سالجاری، با توجه به احتمال ورود میکروب وبا از طریق مخازن آب توازن برخی از کشورهای ورودی از مبدا عراق، کویت، هند و بعضی از کشورهای آفریقایی (جیبوتی، اریتره و سومالی) طی هماهنگی با وزارت بهداشت، اقدامات احتیاطی در دستورکار قرار گرفته است که ضرورت دارد این اقدامات با رویه ای یکسان و بدون ایجاد تاخیر غیرضروری در فعالیت شناورها صورت پذیرفته و به شرکتهای کشتیرانی متردد در بنادر جنوبی کشور به نحو مقتضی موارد ذیل اطلاع رسانی گردد:

 

1-      کشتی های ورودی از مبدا کشورهای عراق، کویت، هند و بعضی از کشورهای آفریقایی (جیبوتی، اریتره و سومالی) می بایست قبل از ورود در لنگرگاه مورد بازرسی قرار گیرند و از آب توازن روی کشتی و آب شیرین داخل تانک تا اطلاع بعدی نمونه برداری گردد.

2-      در صورت وجود آلودگی به عامل بیماری، کشتی مورد نظر حق ورود به بنادر ایرانی را نخواهد داشت و باید نسبت به تعویض آب توازن در خارج از آبهای تحت حاکمیت کشورمان اقدام نماید و مجدداً از آب توازن نمونه برداری صورت گیرد.

3-      کشتی هایی که از مبدا بنادر کشورهای عراق، کویت اقدام به دریافت آب توازن کرده اند می بایست در مسیر در فاصله بیشتر از 50 مایل از ساحل بنادر کشورمان اقدام به تعویض آب توازن نمایند.

 

  شایان ذکر است براساس بند 1 مقرره D-2، سیستم پردازش آب توازن کشتیها باید به نحوی عمل نماید که پس از پردازش آب توازن، در هر میلی لیتر، کمتر از ده موجود زنده قابل رشد با ابعاد کوچکتر از 50 میکرون و در هر متر مکعب، کمتر از ده موجود زنده قابل رشد با ابعاد 50 میکرون و یا بزرگتر یافت شود.

 

برای میکروبهای بیماریزا و عفونی نیز سیستم به صورتی باشد که پس از پردازش آب توازن:

- کمتر از یک واحد کلنی در هر صدمیلی لیتر برای میکروب وبا (Vibrio cholera) ،

- کمتر از 250 واحد کلنی در هر صد میلی لیتر اشرشیاکلی (Escherichia coli) و

- کمتر از 100 واحد کلنی در هر صدمیلی لیتر باکتری روده ای انتروککسی (Intestinal Enterococci)  یافت شود (مقرره D-2).

 

------------------------------------------------------------------------------------------

 

 پروژه‌ جهانی جدید برای مقابله با تهاجم زیستی از طریق بدنه کشتی‌ها

صندوق تسهیلات محیط زیست جهانی، پروژه‌ای جدید را برای مقابله با موج بزرگ انتقال گونه‌های مهاجم دریایی تصویب می‌کند.

 

antifouling-1

نمایی از چسبیدن گونه های آبزی به بدنه شناور

 

یک پروژه جهانی جدید برای کمک به حفاظت از زیست‌بوم‌های دریایی در برابر اثرات نامطلوب انتقال گونه‌های مهاجم آبزی مورد تصویب اولیه قرار گرفت. پروژه مشارکتی GloFouling - با مشارکت «صندوق تسهیلات محیط زیست جهانی (GEF)»، «برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP)» و «سازمان بین‌المللی دریانوردی (آیمو)» - به مساله انتقال گونه‌های آبزی از طریق خزه‌زدگی زیستی (تجمع ارگانیزم‌های دریایی بر روی بدنه و سازه کشتی‌ها در زیر سطح آب) می‌پردازد. تمرکز این پروژه بر اجرای دستورالعمل آیمو برای کنترل و مدیریت خزه‌زدگی زیستی کشتی‌ها خواهد بود که توصیه‌ها و شیوه‌هایی را برای اقدامات در خصوص این پدیده به منظور کاهش احتمال و پیامدهای انتقال گونه‌های مهاجم آبزی به دست می‌دهد.

تاثیرات زیست‌محیطی و اقتصادی-اجتماعی بارزی به تهاجم زیستی در محیط زیست دریایی نسبت داده می‌شود که ممکن است فعالیت‌های مرتبط با شیلات، پرورش آبزیان، زیرساخت‌های ساحلی و سایر اقدامات توسعه‌ای را تحت تاثیر قرار دهد، و در نهایت بقا و معیشت جوامع ساحلی را با تهدیدهای جدی روبه‌رو سازد.

پروژه GloFouling از شیوه موفق همکاری این سه سازمان در انجام پروژه مشارکتی GloBallast پیروی خواهد کرد که با هدف ظرفیت‌سازی برای اجرای کنوانسیون مدیریت آب توازن کشتی‌ها (BWM) به مرحله اجرا درآمده بود. این کنوانسیون بین‌المللی در جهت مقابله با انتقال گونه‌های مهاجم آبزی از طریق آب توازن حمل شده در کشتی‌ها تلاش می‌نماید.

این پروژه جدید سعی در ایجاد ظرفیت در میان کشورهای در حال توسعه برای تقلیل انتقال گونه‌های مهاجم آبزی از مجرای خزه‌زدگی بدنه کشتی‌ها خواهد داشت.

آقای «استفان میکالف»، مدیر بخش محیط زیست دریایی آیمو در این خصوص اعلام کرد: «سازمان بین‌المللی دریانوردی سردمدار تلاش‌های جهانی برای مقابله با انتقال گونه‌های مهاجم آبزی توسط کشتی‌ها بوده است، و مواجهه با مساله خزه‌زدگی زیستی بدنه کشتی‌ها نیز گامی حیاتی در جهت حفاظت از تنوع زیستی دریاها به شمار می‌رود. پردازش بدنه کشتی‌ها به منظور کاهش تجمع‌ گونه‌های آبزی همچنین کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای از صنایع کشتیرانی را به عنوان مزیتی اضافی به همراه خواهد داشت، چرا که حرکت کشتی در نتیجه رفع خزه‌زدگی تسهیل خواهد شد.»

 

 


antifouling-3
antifouling-2

 

 

   گونه های مهاجم آبزی

  گونه های آبزی مضر و بیماریزا (پاتوژن) به موجودات و یا ارگانیزمهایی اطلاق می شود که در صورت ورود به دریا و آبهای شیرین ممکن است سلامت انسانی را به خطر انداخته، و به منابع زنده و‌ آبزی، زیستگاه های طبیعی، تنوع زیستی آسیب رسانده و در استفاده مشروع از دریا اخلال ایجاد نماید.

آب توازن کشتیها به طور گسترده عامل انتقال غیرعمدی ارگانیسمهای زنده در بین اکوسیستم های دریایی محسوب می شود. ورود گونه های تازه وارد به اکوسیستم های جدید در درجه اول ساختار شبکه غذایی محیط را به طور گسترده ای تغییر داده و موجب کاهش تنوع زیستی دریا می گردد. نتیجه نهایی چنین وضعیتی ایجاد تغییرات اساسی در ذخایر ژنی دریا خواهد بود. از سوی دیگر این پدیده تهدید جدی برای مناطق آبزی پروری ساحلی که در نزدیکی مسیرهای کشتیرانی قرار داشته باشند، محسوب می شود و این مناطق در معرض بالاترین شانس دریافت بیماری از طریق پاتوژنهای (ناقلین بیماریزا) منتقل شده بوسیله آب توازن کشتیها قرار دارند.

البته این بدان معنا نیست که همه گونه های موجود در آب توازن کشتیها در مناطق جدید جایگزین می شوند زیرا به دلیل شرایط نامناسب و نبود غذا و نور کافی در مخازن بالاست، بیشتر این موجودات نمی توانند دوام آورند و موجوداتی زنده می مانند که پتانسیل استقرار از یک محیط به محیط دیگر را داشته و بتوانند چهار مرحله را پشت سر گذارند که عبارتند از: برداشت آب توازن، تردد کشتی، تخلیه آب توازن و استقرار در یک محیط جدید. همچنین به راحتی نمی توان از گونه ای به عنوان مهاجم آبزی ناشی از انتقال آب توازن کشتیها نام برد مگر اینکه اجماع بین المللی بر اثبات قطعی ورود و مهاجم بودن آن گونه به منطقه جدید اذعان نماید.

فعالیتهای انسان نیز انتشار گونه های آبزی را تسهیل نموده است. این امر در طول هزاران سال روی داده تا جایی که گونه های آبزی روی بدنه و تجهیزات کشتی ها جابجا و مستقر شده اند. امروزه آب توازن به عنوان عامل اصلی انتقال گونه های مختلف از جمله میکروبها، گیاهان و جانوران دریایی  در سراسر جهان شناخته شده ا ند که بی تردید علت این امر افزایش تعداد مسافرتهای دریایی، افزایش انتقال آب توازن در سراسر دنیا توسط کشتی ها و افزایش سرعت کشتیها که به بقای موجودات دریایی کمک میکند، میباشد. هنگامی که این جانداران به محیط جدید وارد می گردند ممکن است مهاجم شده و اکوسیستم بومی آن محیط را بهم ریخته، فعالیتهای اقتصادی مانند صیادی و آبزی پروری را تحت تاثیر قرار دهند و یا باعث بروز بیماری و حتی مرگ و میر در انسانها شوند. 

 

آب توازن چیست؟

آب توازن آبی است با مواد معلق موجود در آن که به منظور کنترل اختلاف آبخور سینه و پاشنه و پهلو (trim و list )، آبخور، ثبات، و فشارهای وارده بر یک کشتی برداشت میشود. آب توازن توسط مجرای آبگیری ( (sea chest که در کناره و ته کشتی قرار دارد به کمک پمپهای بالاست برداشت می شود. این مجرا داری سطوح رنده مانندی است که از ورود اشیای بزرگ به داخل مخازن آب توازن در کشتی جلوگیری میکند. کشتیها برای حرکت در آب برای جا به جایی کالاهایی از قبیل نفت، مواد معدنی، کانتینرهاو غیره طراحی و ساخته شده اند. بر همین اساس کشتی چه بدون بار باشد و چه اینکه قسمتی از بارش را در یک بندر تخلیه کرده و راهی بندر بعدی باشد، آب توازن را باید به منظور عملکرد موثر و بی خطر کشتی برداشت کند.

 

 راههای تهاجم گونه های دریایی:

روش انتشار در محل: قایق، حرکت خود گونه، ستونهای آب

راه های تهاجم به محلهای جدید: آبزی پروری، تجارت اکواریوم، تجات غذاهای زنده، آب توازن کشتیها، از راه چسبیدن به بدنه کشتیها و قایق ها

 

ممکن است هزاران گونه دریا توسط آب توازن کشتیها جا به جا شوند. اصولا هر چیزی که به قدری کوچک باشدکه بتوانداز پمپ برداشت آب توازن عبور کند قابلیت جابه جایی را دارد. این گونه ها شامل باکتریها  میکروبها،  کیستها، تخمها،  و لارو موجودات مختلف میشوند. البته به دلیل شرایط نامناسب و نبود غذا و نور کافی، همه این موجودات    نمی توانند در مخازن آب توازن دوام آورند. موجوداتی زنده می مانند که پتانسیل استقرار از یک محیط به محیط دیگر را داشته و باید چهار مرحله را پشت سر گذارند که عبارتند از:

برداشت آب توازن

تردد کشتی

تخلیه آب توازن

 استقرار در یک محیط جدید

  

bwm discharge
 

چرخه گردش آب توازن به هنگام آب گیری و تخلیه آب توازن از مخازن بالاست 

  

 

با وجود اینکه هزاران ارگانیزم آبزی و بیماریزا که ممکن است بصورت بالقوه مهاجم باشند وجود دارد، 10 نوع از این گونه ها که در سراسر دنیا شناخته شده هستند در برنامه جهانی آب توازن به منظور نشان دادن اهمیت خطر مورد متوجه قرار گرفته اند. این ده گونه عبارتند از:

·        شانه دار شمال آمریکا یا همان شانه دار دریای خزر(Mnemiopsis leidyi)  

·        کلرا و یا باکتری شبه وبا (Vibrio cholerea)

·        کک آبی(Cercopagis pengoi)

·        خرچنگ یک انگشتی (Eiocheir sinesis)

·        جلبک سمی (کشند قرمز، قهوه ای، سبز) (Dinoflagellate)

·        گوبی گرد (Neogobius melanostomus)

·        خرچنگ سبز اروپایی (Carcinius maenas)

·        کتانجک آسیایی (Undaria pinnatifida)

·        زبرا ماسل یا صدف دوکفه ای(Dreissena polymorpha)  

·        ستاره دریایی شمال اقیانوس آرام(Asterias amurensis)  

  

 
invasive species

 10 گونه خطرناک مهاجم آبزی شناخته شده 

 

فیلم  گونه‌های مهاجم  آبزی IMO برنده جایزه اول در سومین جشنواره فیلم‌های مستند سازمان ملل متحد

فیلم مستند « مهاجمان دریایی » درباره گونه‌های غیربومی مهاجم که توسط آب توازن کشتی‌ها جابه‌جا و باعث اختلال در اکوسیستم‌های محلی می‌شوند، جایزه اول گروه «بهترین ساخته‌های سازمان ملل متحد» در بخش «داستان‌های زمینه‌ای» را در سومین جشنواره سالانه فیلم‌های مستند سازمان ملل متحد که در روزهای 21 و 22 آپریل 2006 در نیویورک برگزار شد، به خود اختصاص داد. این فیلم در سالهای 2005 و 2006 در نقاط مختلف جهان، توسط واحد تاریخ طبیعی BBC با هماهنگی کمیته هدایت سازمان بین‌المللی ‌دریانوردی (IMO) و با همکاری اداره کل ایمنی و حفاظت دریایی سازمان بنادر و کشتیرانی و کشورهای برزیل، چین، هند، افریقای جنوبی، سوئد و اوکراین ساخته و تولید شده است.

آقای میتروپولوس، دبیر کل IMO در این خصوص اظهار نمود: «من بسیار خرسندم که یک فیلم مستند IMO در چنین جشنواره‌ای و در میان سازمان‌ها و فیلمسازان حرفه‌ای از سراسر جهان چنین مقامی را به دست آورده است. این فیلم بر نقش حیاتی کشتیرانی برای تجارت و اقتصاد جهانی و همچنین تلاش‌های مستمر IMO در رسیدگی موثر و پیشگیری از هرگونه مشکل در فعالیت کشتی‌ها در راستای رسالت ما برای تضمین کشتیرانی کارآمد، ایمن و مطمئن در آبهای پاک تاکید دارد. کسب چنین مقامی باعث می‌شود مردم درک بیشتری از فعالیت‌های ما در زمینه امور زیست‌محیطی و در راستای نیل به اهداف توسعه هزاره به دست بیاورند.»

 

فیلم «مهاجمان دریایی» از میان 31 فیلم شرکت‌کننده که همگی بر یک یا چند جنبه از اهداف توسعه هزاره سازمان ملل متحد تمرکز داشتند به کسب مقام اول نائل شد. در این فیلم مشاهده می‌کنیم که چگونه ارگانیزم‌های مضر انتقال‌یافته به کمک آب توازن کشتی‌ها اختلالات زیستی و اقتصادی در نقاط مختلف جهان به وجود آورده‌اند. عامل اصلی این مسئله را می‌توان گسترش تجارت دریایی و حجم ترافیک آن در چند دهه اخیر دانست و تاثیرات مخرب آن در بسیاری از نقاط جهان شدید بوده است. این فیلم همچنین توفیق IMO و صنایع کشتیرانی در برخورد با مسئله و اقدامات اتخاذ شده جهت جلوگیری از انتشار و انتقال ارگانیزم‌های مضر را نشان می‌دهد. تاثیر نامطلوب این مسئله بر زندگی میلیون‌ها نفر از افراد فعال در این زمینه را می‌توان با مشاهده این سه نمونه از گونه‌های مضر انتقال‌یافته به نقاط جدید مشاهده کرد: شانه‌دار امریکای شمالی، ماسل طلایی و جلبک قرمز    

 

شانه‌دار امریکای شمالی  (Mnemiopsis leidyi) : این گونه که به دریای خزر انتقال یافته است، گونه‌ای مخرب است و در شرایط مطلوب و جلبک سمی با سرعت زیادی تکثیر می‌یابد. این شانه‌دار از زئوپلانکتون‌ها تغذیه می‌کند و با بر هم زدن توده‌های آنها زنجیره غذایی و اکوسیستم محیط خود را مختل مي‌سازد. گسترش این گونه در سال‌های دهه 90 به رکود شدید صنایع صیادی در دریای سیاه و دریای آزوف و پیامدهای جدی اقتصادی و اجتماعی منجر شد و اکنون در حال مختل ساختن توده‌های محلی ماهی کیلکا در دریای خزر می‌باشد. تاثیر مخرب آن بر زندگی یک ماهیگیر ایرانی و خانواده او را در فیلم مشاهده می‌کنیم. این بخش از فیلم با همکاری و هماهنگی سازمان بنادر و کشتیرانی و اداره کل ایمنی و حفاظت دریایی تهیه شده است.

 

ماسل طلایی (Limnoperma Fortunei): این گونه به صورت بومی در رودخانه‌های جنوب شرقی آسیا یافت می‌شود و اکنون به صورت لارو به آب های آمریکای جنوبی انتقال یافته است. این گونه از طریق ساحل آرژانتین به رودخانه‌های برزیل رسیده است و با تکثیر سریع خود به گرفتگی لوله‌های برداشت آب در نیروگاه‌های آبی و اختلال در ساختارهای مشابه منجر شده است. زنجیره غذایی ماهی‌های محلی نیز تحت تاثیر این گونه دچار اختلال شده است و فیلم به ترسیم آن در ماهیگیری و نیروگاههای آبی می‌پردازد.

 

شکوفایی جلبکهای سمی (Red tide): گونه‌های بسیاری می‌توانند باعث بروز امواج سرخ شوند و تعداد زیادی از این گونه‌ها به نقاط جدید انتقال یافته‌اند. این گونه‌ها توده‌های مخرب جلبک ایجاد می‌کنند و بسته به نوع گونه با جذب اکسیژن محیط، انتشار سم یا مخاط باعث مرگ گونه‌های آبزی می‌شوند. آن باعث آلودگی سواحل و اختلال در گردشگری و جاذبه‌های محیط می‌شوند در حالی که برخی با آلوده ساختن سخت‌پوستان به بیماری یا مرگ انسان منجر می‌شوند. فیلم در این بخش به افریقای جنوبی می‌رود و مواردی را نشان می‌دهد که افرادی در اثر خوردن ماهی‌های آلوده دچار مسمومیت و فلج شده‌اند. این نوع مسمومیت در صورت عدم درمان باعث مرگ می شوند.


تاریخ بروزرسانی : ۱۳ آذر ۱۳۹۵ ۱۰:۰۴

اطلاعات بیشتر : اداره کل حفاظت و ایمنی دریانوردی