فریدون عوفی | پژوهشگر و عضو هیئت‌علمی موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور|(نگاهی به وضعیت ناوگان تحقیقاتی ایران و چالش‌های مدیریتی)
ناوگان تحقیقات دریایی و برنامه‌های توسعه دریا‌محور
اقتصاد و توسعه دریا‌محور
یکی از ویژگی‌های کشورهای با اقتصاد برتر، پیوستگی مولفه‌های صنعت مبتنی بر ظرفیت‌های دریایی و برقراری ارتباط تنگاتنگ با مناطق ساحلی و وابستگی اجتناب‌ناپذیر به این مناطق است. در چنین شرایطی، «اقتصاد دریامحور» یا «اقتصاد آبی» شکل می‌گیرد و رونق و شکوفایی اقتصادی در تمام ابعاد نمایان می‌شود. امروزه کشوری دارای اقتصاد برتر است که از تمام ظرفیت خود استفاده کند. اقتصاد یک کشور در طول تاریخ بیانگر توانایی آن در اداره وضعیت خود در زمینه‌های مختلف بوده است. یکی از ظرفیت‌های هر کشورِ دارای دریا و ساحل، «اقتصاد دریا‎محور» یا «اقتصاد آبی» است. (ابراهیمی و همکاران، 1397) اقتصاد دریا، استفاده از پتانسیل آن در جهت اشتغال‌زایی، افزایش سهم اشتغال در صنایع دریایی، پیشرفت در زمینه علوم شیلاتی و دریایی، و اقیانوس‌شناسی از شاخص‌های رشد اقتصادی یک کشور در سطح جهان محسوب می‌شود. بدیهی است موفقیت در این مسیر و حضور در دریا نیازمند کسب دانش و آگاهی به‌روز در شاخه‌های مختلف علوم دریایی ـــ اقیانوسی، و دراختیارداشتن ناوگان مجهز و پیشرفته تحقیقات دریایی است. بدیهی است که دراختیارگرفتن فناوری‌های نوین در صنعت دریا و دریانوردی و همچنین، تجهیز بنادر و برخورداری از زیرساخت‌های بندری مدرن و ایمن می‌تواند راهگشای موانع و محدودیت‌های ایجادشده باشد. محدودیت‌ها و موانعی که در شرایط کنونی از تحریم‌های غیرقانونی نشئت می‌گیرند و عرصه‌های گوناگون ـــ در صدر آن‌ها عرصه دریایی ـــ کشور را تحت‌تاثیر قرار می‌دهند.
موقعیت منحصربه‌فرد و ویژگی‌های جغرافیایی ایران، با دارا‌بودن 52 درصد مرز دریایی به طول خط ساحلی 890 کیلومتر در دریای خزر و پنج هزار و 315 کیلومتر در خلیج فارس، تنگه هرمز و خلیج عمان، شرایط بسیار ارزشمندی را در سطح جهان به‌عنوان یک کشور دریایی برای ایران رقم زده است (در مجموع، شش هزار و 205 کیلومتر، با احتساب تضریس‌های ساحلی و محیط پیرامون 44 جزیره سرزمینی). (عوفی، 1395) به‌واسطه دسترسی به آب‌های آزاد اقیانوسی، توانمندی ایجاد زمینه‌های پیشرفت و بهبود وضعیت اقتصادی بر مبنای توسعه دریا‌محور وجود دارد و به‌راحتی می‌توان در این عرصه انقلاب صنعتی و اقتصادی ایجاد کرد. مجموعه پژوهش‌های دریایی از طرفی می‌تواند زوایای ناشناحته و پنهان دنیای وسیع علوم را روشن کند، و از طرف دیگر، ضمن شناسایی و بررسی عوامل موثر در خصوص مخاطرات و تهدیدات محیط زیست، می‌تواند بر روی اجرای برنامه‌های مدیریتی، ارائه راهکارهای مناسب بهره‌برداری پایدار از منابع غیرزیستی و ذخایر آبزیان اقتصادی، امنیت دریانوردی و حراست از آب‌های سرزمینی اثرات ارزشمند داشته باشد.
 
ویژگی‌های فنی شناورهای تحقیقاتی
شناورها از نظر عملیات دریایی به انواع: حمل کالا (Merchant) و کالابر (General Cargo)، نیروی‎ دریایی و گارد‌ ساحلی (Naval-Coast Guard)، تفریحی و مسافربری (Recreational-Passenger)، پشتیبانی و تدارکاتی (Utility Tugs)، ماهیگیری (Fishing)، ماموریت ویژه (Special Purpose)، چندمنظوره (Multi-Purpose)، هیدروفویل (Hydrofoil)، کاتاماران (Catamaran)، زیردریایی (Submarine)، هوشمند بدون سرنشین (ROV/AUV)، و تحقیقاتی ـــ اکتشافی (Research-Exploration) تقسیم‌بندی می‌شوند. در این میان، شناورهای تحقیقاتی (RV) نیز بر اساس تقسیم‌بندی ارائه‌شده از سوی دادگان بین‌المللی شناورهای تحقیقاتی اقیانوسی (OIRVD) و همچنین بر اساس ماموریت‎‌های مختلف، در انواع: لرزه‌نگاری(Seismic)، آب‌نگاری (Hydrography)، اکتشاف نفتی (Oil Exploration)، اقیانوس‌شناسی (Oceanographic)، شیلاتی (Fisheries)، نیروی دریایی ـــ دفاعی (Naval/Defense)، یخ‌شکن قطبی (Polar Icebreaker)، هوشمند بدون سرنشین (ROV/AUV) و چندمنظوره (Multi-Purpose) تفکیک و مشخص می‌شوند.
در حال حاضر، با گسترش علوم دریایی ـــ اقیانوسی، طراحی، ساخت و استفاده از شناورهای تحقیقاتی، با هدف انجام ماموریت‌های خاص، توسعه وسیعی یافته‌ است. بسیاری از شناورهای تحقیقاتی، که غالبا زیر نظر مراکز دانشگاهی و موسسات پژوهشی فعالیت می‌کنند، برای انجام ماموریت‌های ویژه و تخصصی طراحی و ساخته شده‌اند، لذا می‌توان از یک کشتی تحقیقاتی برای اهداف بی‌شمار و در مناطق مختلف استفاده کرد. ساختار سازه‌ای و فنی این نوع کشتی‌ها به‌طور عمده متناسب با نیازهای عملیاتی تنظیم شده است و به‌طوری طراحی و ساخته می‌شوند که می‌توانند با بیشترین ضریب امنیت دریانوردی با سخت‌ترین شرایط نامساعد دریایی روبه‌رو شوند. ازاین‌رو، هر شناور تحقیقاتی می‌تواند به‌عنوان یک دانشگاه و یا آزمایشگاه شناور از جایگاه ویژه‌ای در گشایش دروازه‌های جدیدی به دنیای علم در محیط‌های دریایی و اقیانوسی ایفای نقش کند. (Antony, 2013)
 
پیش‌گامان عرصه تحقیقات دریایی
پیشینه فعالیت‌های تحقیقاتی ـــ اکتشافی در دریا و اقیانوس را نمی‌توان از گذشته دریانوردی بشر جدا کرد. اولین استفاده شناخته‌شده از یک کشتی تحقیقاتی مربوط به اواسط سده هفدهم است. جیمز کوک، جغرافی‌دان، دریانورد و کاوشگر بریتانیایی، طی سه ماموریت دریایی در سال‌های 1768 ـــ 1778، با کشتی «Andeavour» مناطق وسیعی از اقیانوس‌های جهان را پیمود. (Raymond, 1911) طی سده‌های هجدهم تا بیستم میلادی، فعالیت‌های اثربخش دریایی ـــ اقیانوسی متعددی به انجام رسیده است که ازجمله‌ی آن‌ها می‌توان به ماموریت «Beagle» (1817 ـــ 1845)، «Challenger» (1858 ـــ 1878)، «Albatross» (1881 ـــ 1921)، «Terra Nova» (1884 ـــ 1943)، «Calypso» (1941 ـــ 1996) به سرپرستی Jacques Cousteau (پژوهشگر و دانشمند اقیانوس‌شناس مشهور فرانسوی)، و «Endurance» (1990 ـــ 2008) (در مجموعه‌ی مستند تلویزیونی «سیاره زمین» (Planet Earth)) اشاره کرد. (NOAA, 2016)
از مهم‌ترین مطالعات و پژوهش‌های مدون و جامع‌نگر اقیانوس‌شناسی ـــ شیلاتی در حوضه اقیانوس هند، که آب‌های سرزمینی کشور را نیز پوشش داده است، می‌توان به فعالیت کشتی‌های اقیانوس‌شناسی «Dr. Fridtjof Nansen» (آژانس همکاری‌های توسعه‌ای نروژ (NORAD)) طی سال‌های 1975 ـــ 1984، و «Mt. Mitchell» (سازمان ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA)) در سال 1992 اشاره کرد. شناور تحقیقاتی ـــ آموزشی «قدس» سازمان بنادر و دریانوردی نیز طی سال‌های 2000 ـــ 2001، در قالب برنامه‌های مشترک «سازمان منطقه‌ای حفاظت محیط زیست دریایی (ROPME)» و با مشارکت کشورهای منطقه، مطالعات پایشی را به انجام رساند. در این گشت‌های دریایی، مجموعه ارزشمندی از داده‌ها و اطلاعات مربوط به اقیانوس‌شناسی دریاهای حوضه شمال غرب اقیانوس هند جمع‌آوری، تجزیه‌وتحلیل و منتشر شد که همچنان به‌عنوان مهم‌ترین مستندات علمی مورد استفاده پژوهشگران و دانشمندان علوم دریایی ـــ اقیانوسی است.
 
سیاست‌گذاری تحقیقات دریایی در قرن حاضر
با شروع قرن 21، پیشرفت و توسعه فناوری‌های نوین منجر به انقلابی بزرگ در جنبه‌های مهندسی و فنی شناورهای تحقیقاتی شده است؛ به‎طوری که طی دو دهه اخیر، کشورهای پیشرفته و توسعه‌یافته جهان، با تدوین سیاست‌های ملی دریایی، اجرای برنامه‌های دقیق و تجهیز ناوگان تحقیقات دریایی خود به‌منظور بهره‌برداری از منابع عظیم دریایی، فعالیت‌‌های بسیاری را در دریاها و اقیانوس‌‌ها آغاز کرده‌اند؛ هرچند در این میان، کشورهای در حال توسعه نیز سفارش ساخت شناورهای تحقیقاتی چندمنظوره را به فعالان برتر کشتی‌سازی جهان نظیر «Damen Shipyard Group» ارائه کرده‌اند که از این طریق بتوانند وارد رقابت فناورانه شوند.
در حال حاضر، کشتی‌های تحقیقاتی بسیاری فعالیت دارند که برای تحقق اهداف مختلف اقیانوس‌شناسی و علوم دریایی شیلات و محیط زیست مورد استفاده قرار می‌گیرند. شناورهای: اقیانوس‌شناسی «Ronald Brown» (سازمان ملی اقیانوسی و جوی آمریکا)، شیلاتی «Scotia» و «Clupea» (آژانس تحقیقات شیلاتی انگلستان (FRS))، شیلاتی ـــ محیط زیستی «Dana» (انستیتو تحقیقات ملی منابع آبی دانمارک (DTU Aqua))، اقیانوس‌شناسی «Planet» (نیروی دریایی آلمان و سازمان پیمان همکاری‌های آتلانتیک شمالی (NATO))، اقیانوس‌شناسی «Meteor» (وزارت آموزش و تحقیقات آلمان (BMBF))، اقیانوس‌شناسی ـــ شیلاتی «Bilim» (دانشگاه فنی خاورمیانه (METU) و انستیتو تحقیقات دریایی ترکیه (TIMS))، اقیانوس‌شناسی ـــ شیلاتی «Sun Song» (آکادمی علوم و انستیتو اقیانوس‌شناسی چین (IOCAS))، آب‌نگاری «Frederick G. Creed» (دپارتمان شیلات و اقیانوسی کانادا (FOC))، یخ‌شکن قطبی «Polar Star» (سازمان دفاع ساحلی آمریکا (USCG))، و یخ‌شکن قطبی «Aranda» (انستیتو تحقیقات محیط زیستی فنلاند (SYKE)) از شناورهای تحقیقاتی مدرن و پیشرفته‌ای هستند که فعالیت گسترده و ارزشمندی را در پرونده خود به ثبت رسانده‌اند.
بر اساس بررسی و ارزیابی شبکه بین‌المللی خبری دریانوردی (Marine Insight News Network) (MIN) در سال 2016، فهرستی از 10 کشتی تحقیقاتی برتر قرن 20 منتشر شده است که از نظر اثربخشی در انجام کاوش‌های دریایی ـــ اقیانوسی، به‌عنوان «ترین»های قرن معرفی شده‌اند. این فهرست، به ترتیب رتبه‌بندی، عبارت است از: «Flip» (اداره تحقیقات نظامی آمریکا): تنها سکوی شناور تحقیقاتی مجهز به سیستم‌عامل شناور عمودی، «Sars» (انستیتو تحقیقات دریایی و شیلاتی نروژ): پیشرفته‌ترین کشتی چندمنظوره در جهان، «Oceanic Vega»
 (سازمان انرژی و معادن ساحلی ـــ دریایی نروژ) و «Prospector» (شرکت مهندسی دریایی چین): پیشرفته‌ترین کشتی اکتشافی لرزه‌نگار سه‌بعدی، «Agulhas» (اداره محیط زیست آفریقای جنوبی): باقابلیت‌ترین کشتی یخ‌شکن قطبی با کاربری گردشگری، «Investigator» (سازمان تحقیقات علمی و صنعتی استرالیا): مجهزترین کشتی چندمنظوره اقیانوس‌شناسی ـــ شیلاتی، «Discovery» (شورای ملی تحقیقات محیط زیستی انگلستان): بزرگ‌ترین کشتی چندمنظوره اقیانوس‌شناسی و یخ‌شکن قطبی، «Ellen Khuzwayo» (اداره محیط زیست دریایی آفریقای جنوبی): فعال‌ترین شناور در عرصه ارزیابی ذخایر و منابع زیستی آبزیان، «James Cook» (انجمن تحقیقاتی سلطنتی انگلستان): عملیاتی‌ترین کشتی در زمینه شیلات و محیط زیست دریایی، و «Sikuliaq» (دانشکده علوم اقیانوسی و شیلاتی دانشگاه آلاسکای آمریکا): موفق‌ترین کشتی اقیانوس‌شناسی چندمنظوره در زمینه آموزش.
 
ناوگان تحقیقات دریایی در جهان و منطقه از نگاه آمار
به استناد سازمان اطلاعات و مطالعات شناورهای تحقیقاتی (RVIO) در سال 2019، در حال حاضر 40 کشور مجموعا دارای حدود 600 فروند شناور تحقیقاتی ثبت‌شده با کد سازمان جهانی دریانوردی (IMO) و با قابلیت ردیابی در سامانه ترافیک دریایی (MT-AIS) هستند. در این میان، 306 فروند (در حدود 50 درصد) از شناور تحقیقاتی جهان در اختیار شش کشور است. روسیه با 96، آمریکا با 89 و انگلستان با 50 فروند شناور، رتبه‌های اول تا سوم را به خود اختصاص داده‌اند و آلمان (28)، ایتالیا (23)، استرالیا (20)، لهستان (18)، ژاپن (16)، فرانسه (13)، کانادا و هند (12)، پرتغال (11) و نروژ (10) در رتبه‌های بعدی قرار دارند. از نظر مدیریت عملیاتی، آمریکا با 50 و انگلستان با 31 موسسه پژوهشی، مرکز دانشگاهی، سازمان اجرایی و واحد نظامی، بیشترین مالکیت و مسئولیت عملیاتی را پوشش داده‌اند. همچنین، سازمان ملی اقیانوسی و جوی آمریکا، با دراختیارداشتن 16 فروند شناور فعال، بیشترین تعداد شناورها را تحت مدیریت دارد. (NOAA, 2016)
در حال حاضر، بزرگ‌ترین کشتی تحقیقاتی دنیا موسوم به «Aurora Borealis»، با طول 200 متر، توسط اتحادیه علوم اروپا (ESF) در حال ساخت است که ماموریت اصلی این کشتیِ یخ‌شکن قطبی، انجام عملیات حفاری علمی در اعماق اقیانوس شمالگان خواهد بود. صنایع کشتی‌سازی نروژی (Kjell Inge Røkke) در مرحله‌ی تجهیز و تکمیل شناور تحقیقاتی چندمنظوره اقیانوس‌شناسی «REV Ocean» است. این شناور به طول 185 متر و مجهز به دو فروند شناور هوشمند بدون سرنشین برای عملیات تا عمق شش هزار متر است و ماموریت جمع‌آوری و بازیافت پسماندهای پلاستیکی در اقیانوس‌ها و دریاها (GYRES) را به عهده خواهد گرفت. بنیاد ملی علوم طبیعی (NNFSC) و آکادمی علوم شیلاتی (CAFS) چین نیز در مرحله تکمیل و تجهیز بزرگ‌ترین کشتی‌های تحقیقات شیلاتی با نام «Lanhai (Blue Ocean) 101-201» با طول 5/84 متر هستند.
کشورهای جنوب خلیج فارس در حال حاضر شناورهای تحقیقاتی را برای آب‌های سرزمینی و حوضه شمال غربی اقیانوس هند فعال کرده‎اند. در این خصوص، می‌توان به شناورهای «Al Mostakshif»، «Bahith» و «Ocean-Graphic» (در حال ساخت) انستیتو تحقیقات علمی کویت (KISR)، «Najil» موسسه علوم و تکنولوژی عبدالعزیز (KACST)، «Al Azizi» دانشگاه عبدالعزیز (KAU)، «Thuwal» دانشگاه علوم و تکنولوژی عبدالله (KAUST) و «Karan» شرکت نفت عربستان ـــ آمریکا (ARAMCO) عربستان سعودی، «Janan» دانشگاه قطر (QU)، «Al Jameeh» دانشگاه سلطان قابوس عمان (SQU)، شناورهای «Uloom Al Bihar»، «Al Bahith» و «Naseem Al Basrah» مرکز مطالعات علوم دریایی دانشگاه بصره عراق (MSC) اشاره کرد. شایان ذکر است که در حال حاضر «نسیم بصره» (Basrah Breeze) با طول 82 متر به‌عنوان بزرگ‌ترین کشتی تحقیقاتی کشورهای حوضه خلیج فارس و خلیح عمان محسوب می‌شود که در سال 2014 با هدف انجام تحقیقات اقیانوس‌شناسی و همکاری‌های مشترک با کشورهای منطقه (به‌ویژه ایران و کویت) به دانشگاه بصره واگذار شد. این کشتی هم‌اکنون در مرحله تعمیر، تجهیز و آماده‌سازی برای کاربری جدید است. (عوفی و ربانی‌ها، 1397)
در حوضه دریای خزر، روسیه بیشترین ناوگان تحقیقاتی دنیا را در اختیار دارد و اکثریت شناورها در گروه یخ‌شکن قطبی هستند که در آب‌های اقیانوسی شمالگان و جنوبگان و دریاهای مناطق نیمکره شمالی فعالیت دارند و عملا تعداد محدودی ازجمله: چندمنظوره اقیانوس‌شناسی ـــ شیلاتی «Izyskatel» (انستیتو تحقیقات ماهی‌شناسی کاسپین (CaspRIFI) و انستیتو تحقیقات شیلاتی و اقیانوس‌شناسی روسیه (VNIRO)، آب‌نگاری «Alexander Rogotsky» (صنایع دفاعی و نظامی نیروی دریایی روسیه (RNMDI))، چندمنظوره «Yantar» (اداره تحقیقات زیرسطحی نیروی دریایی روسیه (GUGI))، و همچنین، چندمنظوره اقیانوس‌شناسی ـــ شیلاتی «Mammad Suleymanov» (انستیتو تحقیقات شیلاتی جمهوری آذربایجان) در دریای خزر حضور دارند.
 
ناوگان تحقیقات دریایی کشور و چالش‌های پیش رو
جایگاه ایران در عرصه تحقیقات دریایی به‌ویژه در حوضه دریاهای جنوب کشور نه‌تنها قابل مقایسه با سایر کشورهای منطقه نیست، بلکه به‌عنوان پیش‌گام در انجام مطالعات و پژوهش‌های علوم دریایی (با تاکید بر منابع شیلاتی و محیط زیست دریایی)، در این حوزه صاحب‌نظر است. این موضوع به‌واسطه اولویت انجام پژوهش‌های کاربردی و توسعه شیلات، با تاکید بر شناسایی و ارزیابی ماهیان اقتصادی، صورت گرفته است. اولین کشتی‌های تحقیقات شیلات ایران به نام «راشگو» و «سنگسر» در سال 1937 (1316ش) از طرف دولت ایران در اختیار پروفسور Blegvad و Løppenthin دانمارکی قرار گرفت که نتیجه بررسی‌های علمی طی سال‌های 1937 ـــ 1938 در مجموعه ارزشمند چهارجلدی در کپنهاگ (1944) به چاپ رسید. پس از آن، شناور تندرو «پرشیا» (اولین شناور تحقیقات شیلاتی ایران)، شناورهای کلاس «درگاهان» (اسپانیا)، «لاوان» یا «لاور» (ایتالیا)، «فردوس» (آلمان) و «اختر» (سریلانکا)، به‌عنوان شناورهای مدرن صیادی ــ تحقیقات شیلاتی کشور، به‌منظور پیشبرد اهداف پژوهشی به ناوگان تحقیقاتی کشور پیوستند و در اختیار مراکز تحقیقات شیلاتی جنوب قرار گرفتند. ماموریت آن‌ها شناسایی و ارزیابی ذخایر آبزیان، تعیین شرایط فیزیکی ـــ شیمیایی و بررسی آلودگی‌های دریایی بوده است. (عطوفت شمسی، 1394؛ حافظیه، 1398) هم‌زمان با فعالیت‌های تحقیقات دریایی در جنوب، کشتی صیادی ـــ تحقیقات شیلاتی «گیلان» (روسیه ـــ آلمان شرقی) نیز با همین اهداف توسط موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور به کار گرفته شد و پژوهش‌های کاربردی قابل توجهی در خصوص ارزیابی ذخایر ماهیان خاویاری و استخوانی و همچنین شرایط بوم‌شناختی دریای خزر به انجام رساند. این کشتی پس از حدود 10 سال توقف، در 1398، پس از انجام تعمیرات اساسی و تجهیز کامل، فعالیت خود را از سر گرفت.
ضرورت انجام امور پژوهشی و رفع نیازهای تحقیقات دریایی کشور موجب شد که از اواخر دهه 80 تا دهه 90 شرایط مناسب برای بهره‌برداری از امکانات و همچنین شرایط ایفای نقش جدی‌تر شناورهای تحقیقاتی کشور در صنایع دریایی فراهم شود. (صفرقلی، 1397) در همین ارتباط، سازمان‌ها، مراکز پژوهشی و شرکت‌های مهندسی مرتبط با دریا به ساخت و تجهیز و یا خرید شناورهای تحقیقاتی در زمینه‌های مختلف شیلاتی: «پژوهش 1 و 2»، «کاوش» (موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور) و «کاوشگر کاسپین» (موسسه تحقیقات بین‌المللی تاس‌ماهیان دریای خزر)، «کاوشگر خلیج فارس»، «هیدروگرافی خلیج فارس»، لرزه‌نگاری و اکتشاف: «اکتشاف» (شرکت عملیات اکتشاف نفت) و «آکام 60 و 110» (شرکت مهندسی آکام صنعت آسیا) فعالیت‌های چشمگیری داشته باشند. در این میان، ساخت «کاوشگر خلیج فارس»، به‌عنوان اولین شناور تحقیقاتی اقیانوس‌شناسی مدرن و پیشرفته در منطقه، توسط متخصصان سازمان صنایع دریایی کشور، نقطه‌عطفی در آغاز برنامه‌های مطالعاتی ـــ پژوهشی دریاهای جنوب کشور محسوب می‌شود. این شناور در سال 1395 به آب انداخته شد و از همان ابتدا تاکنون، برنامه‌های پایش محیطی خلیج فارس، تنگه هرمز و خلیج عمان را با همکاری و مشارکت سازمان‌ها، موسسات پژوهشی و دانشگاه‌های دریایی کشور انجام داده و دستاوردهای ارزشمندی داشته است.
با نگاهی به گذشته و وضعیت کنونی ناوگان تحقیقات دریایی کشور، مشخص است که علی‌رغم فراز و نشیب‌های بسیار در فعالیت و به‌کارگیری ناوگانِ بیش از 30 فروندی کشور (طی سال‌های گذشته)، متاسفانه دلایل عدیده ازجمله نبود اعتبارات و ردیف بودجه مشخص برای تعمیر و نگهداری (به‌خصوص مراکز پژوهشی) و واگذاری به بخش خصوصی، خطای انسانی در ناوبری و دریانوردی (تصادم و یا غرق‌شدن)، پایان عمر مفید و عملیاتی شناور، موجب شده که تعداد قابل توجهی از ناوگان غیرفعال و از رده خارج شوند. از طرفی هم، عدم آگاهی تصمیم‌گیران و سیاست‌گذاران نسبت به اهمیت و نقش اثربخش هر یک فروند شناور تحقیقاتی در پیشرفت اقتصادی، اجتماعی و علمی کشور در سطح ملی و حتی منطقه‌ای و بین‌المللی، موضوعات نهادی در نظام مدیریت نظیر سیاست‌گذاری اشتباه، نامدیریتی و تصمیمات غیرمنطقی و عجولانه، اثرات جبران‌ناپذیری به بخش تحقیقات دریایی وارد می‌کند، به‌طوری‌ که مجموعه‌ای از نارسایی‌ها و چالش‌های پیش‌آمده فقط در خصوص شناورهای شیلاتی ـــ که بیشترین سهم ناوگان تحقیقاتی کشور را به خود اختصاص داده است ـــ موجب شده که متاسفانه طی یک دوره 20ساله (1370 ـــ 1390) تعداد 12 فروند شناور تحقیقاتی به دلایل مختلف (اسقاط، واگذاری، آتش‌سوزی و غرق‌شدن) از رده
خارج شوند.
در حال حاضر، از 14 فروند شناور فعال در زمینه تحقیقات و اکتشاف دریایی، شش فروند در زمینه شیلات، یک فروند در زمینه اقیانوس‌شناسی، هفت فروند نیز در زمینه اکتشاف و عملیات (زمین‌شناسی، آب‌نگاری، نقشه‌برداری) آماده به کار هستند. در این میان، فقط شناورهای «فردوس 1»، «کاوشگر خلیج فارس»، «ایران آب‌نگار»، «اکتشاف» و «آکام» با کد بین‌المللی آیمو ثبت شده‌اند و در سامانه ردیابی ترافیک دریایی قابل شناسایی‌اند.
 
سخن آخر
تشکیل ساختار منسجم و مدیریت یکپارچه فراسازمانی، با مشارکت تمام نهادهای اجرایی ـــ عملیاتی و آموزشی ـــ پژوهشی، می‌تواند در برنامه‌ریزی و اجرای پروژه‌های دریایی نقش قابل توجهی داشته باشد؛ چراکه علی‌رغم نیاز مؤسسات، دانشگاه‌ها و دستگاه‌های مختلف کشور به شناور تحقیقاتی تخصصی، به نظر می‌رسد این مهم همچنان به‌عنوان یکی از چالش‌های پیش رو در توسعه دریا‌محور قابل بررسی است. ستاد توسعه فناوری و صنایع دانش‌بنیان دریایی (معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری) در نیمه دهه 90، با هدف ایجاد زیرساخت‌های مناسب برای توسعه توان علمی و صنعتی در حوزه دریا، طرح ایجاد «شبکه ملی ناوگان تحقیقات دریایی ایران» را به مرحله اجرا درآورد که از اقدامات ارزشمند مدیریت‌شده در تاریخ کشور محسوب می‌شود. این شبکه، یک نظام سامان‌دهی‌شده، منسجم‏ و راهبری شناورهای سطحی و زیرسطحی کشور محسوب می‌شود که به‌منظور پاسخ‌گویی به نیازهای تحقیقات میدانی و صنعتی در حوزه دریا و بر اساس استفاده بهینه از امکانات پژوهشی موجود و تکمیل آن‌ها در جهت توسعه فناوری‌های دریایی ایجاد شده است.
بدیهی است که هم‌افزایی ظرفیت ناوگان تحقیقاتی دریایی بر اساس پتانسیل موجود در کشور امکان‌پذیر است، تا امکان دسترسی آسان و هدفمند به خدمات مجموعه دریایی را به متقاضیان در مراکز آموزشی و دانشگاهی، مطالعاتی و پژوهشی و شرکت‌های دانش‌بنیان در زمینه اقیانوس‌شناسی، علوم شیلاتی، و صنایع دریایی تسهیل کند و روند رشد علمی ایران را در حوزه پراهمیت تحقیقات میدانی دریایی سرعت بخشد. در حال حاضر، اعضای شبکه ناوگان ملی تحقیقات دریایی کشور عبارت‌اند از: موسسه علوم تحقیقات علوم شیلاتی کشور (فردوس یک)، پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی (کاوشگر خلیج فارس)، سازمان نقشه‌برداری کشور (ایران آب‌نگار)، و سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح کشور (هیدروگرافی خلیج فارس). ولی ضروری است که سایر شناورهای واجد شرایط در کشور و سایر سازمان‌ها و نهادها با معرفی شناورهای تحقیقاتیِ در اختیار، در این شبکه عضو شوند.
همچنین، حضور شناورهای هوشمند بدون سرنشین سطحی و زیرسطحی تحقیقاتی نیز می‌تواند در شبکه ملی ناوگان تحقیقات دریایی نقش بسزایی داشته باشد. در این میان، می‌توان به شناور هوشمند «کوشا» (سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح)، با قابلیت تحقیقات آب‌نگاری ـــ پایش محیطی و یا نمونه‌هایی از کلاس «Scorpion, Mohican, Commander» (شرکت مهندسی صنایع آکام صنعت آسیا) (مورد استفاده در عملیات بازرسی و تعمیرات خطوط لوله و کابل‌گذاری زیر دریا) اشاره کرد. همچنین، موارد نسبتا متعدد و متنوعی طی یک دهه اخیر توسط مراکز دانشگاهی و یا شرکت‌های دانش‌بنیان ساخته شده‌اند که در مرحله آزمون هستند و یا جهت شرکت در مسابقات و جشنواره‌های دریایی رباتیک رونمایی شده‌اند که همگی نمونه‌های بارزی از توانمندی علمی، صنعتی و تخصص‌گرایی فناورانه‌ی پژوهشگران
یرانی هستند. |
 
منابع
ـــ  ابراهیمی، سامان، کیانیان، حمیدرضا، محمودی، مصطفی و محمودرضا فرزین‌صدر (۱۳۹۷)؛ «بررسی سهم دریا در اقتصاد ایران»، بیستمین همایش صنایع دریایی، تهران.
ـــ اعظم شریفی (1395)؛ «ضرورت توسعه دریامحور»، روزنامه «دنیای اقتصاد»، شماره ۳۹۱۸.
ـــ احراری رودی، محی‌الدین و محمد دربازی (1394)؛ «نقش زمین‌شناسی دریا در گسترش علم اقیانوس‌شناسی»، فصلنامه «کشتیرانی و فناوری دریایی»، دوره 4، شماره 27 ـــ 28.
ـــ امیرحسین صفرقلی (1397)؛ «آمارنامه دریایی ایران»، گروه مطالعات و برنامه‌ریزی راهبردی ستاد توسعه فناوری و صنایع دانش‌بنیان، معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری.
ـــ انجمن مهندسی دریایی ایران (1396)؛ «اطلس شناورهای ساخت ایران»، ستاد توسعه فناوری و صنایع دانش‌بنیان دریایی، تهران.
ـــ پژوهشکده میگوی کشور (1395)؛ «معرفی شناورهای تحقیقاتی پژوهش 1 و 2»، بوشهر.
ـــ پیغمبری، حمیدرضا و حسن اللهیاری (1399)؛ «بررسی و نقد اطلس تاریخ بنادر و دریانوردی ایران»، «پژوهش‌نامه‌ی انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی»، شماره 1 (پیاپی 77).
ـــ حسین توفیقیان (1398)؛ «پژوهشى در دریانوردى و کشتی‌های تاریخى دریاى مازندران»، دوفصلنامه «هنرهاى حوزه کاسپین»، دوره 1، شماره 1.
ـــ حسین حمیدپور (1387)؛ «لرزه‎نگاری سه‌بعدی به روش OBC در بخش کم‌عمق دریایی»، ماهنامه «اکتشاف و تولید نفت و گاز»، شماره پیاپی 52.
ـــ محمود حافظیه (1398)؛ «دستاوردهای 100‌ساله موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور»، موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور، تهران.
ـــ گروه مطالعات و برنامه‌ریزی راهبردی (1396)، «آینده فناوری‌های دریایی». دانش‌بنیان فناور.
ـــ علی نیکزاد (1391)؛ «جایگاه ممتاز ایران در بخش حمل‌ونقل دریایی»، مجله «بندر و دریا»، شماره 25.
ـــ مجید عطوفت شمسی (1394)؛ «تاریخچه شناورهای تحقیقاتی»، موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور، تهران.
ـــ معاونت تحقیقات و آموزش شیلات (بی‌تا)؛ «تاریخچه شیلات جنوب ـــ سند شماره 546»، موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور، تهران.
ـــ معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری (1394)؛ «شبکه ملی ناوگان تحقیقات دریایی ایران»، ستاد توسعه فناوری و صنایع دانش‌بنیان دریایی، دانش‌بنیان فناور.
ـــ معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری (1396)؛ «نقشه راه فناوری‌های دریایی ایران»، ستاد توسعه فناوری و صنایع دانش‌بنیان دریایی، دانش‌بنیان فناور.
ـــ مهدی لوئی‌پور (1389)؛ «رویکردها و ملزومات کسب و توسعه دانش و فناوری ربات‌های هوشمند زیرآبی (AUV)»، دوازدهمین همایش صنایع دریایی، تهران.
ـــ  وبگاه پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی: inio.ac.ir
ـــ  وبگاه شبکه ملی ناوگان تحقیقات دریایی: mitc.isti.ir
ـــ  وبگاه موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور: ifsri.ir
ـــ  وزارت صنعت، معدن و تجارت (1395)؛ «سند راهبردی صنایع دریایی».
 ـــAughton, P., “Endeavour: The Story of Captain Cook’s First Great Epic Voyage”, Cassell & Co., London, 2002.
 ـــAntony A., “The ship as laboratory: Making space for field science at Sea”, Journal of the History of Biology, 47 (3), 2013.
 ـــBianchi, G., Koranteng, K. and Strømme, T., “Historical overview of the Nansen Programme”, The RV Dr. Fridtjof Nansen in the Western Indian Ocean, Voyages of marine research and capacity development, 22(9), pp. 255, 2018.
 ـــGriffin, J. J., “The final report of the workshop on scientific shipboard diving safety to the National Science Foundation”, University National Oceanographic Laboratory System, Graduate School of Oceanography Technical, Rep. Number: 90 ـــ 04, Narragansett, RI, USA. 1991.
 ـــKantharia, R., “A Guide to Types of Ships”, Marine Insight (Marineinsight.com), 2020.
 ـــNOAA, “Russian marine expeditionary investigations of the world ocean”, U.S. Department of Commerce National Oceanic and Atmospheric Administration, USA. 2002
 ـــNOAA, “The NOAA fleet plan building NOAA’s 21st century fleet”, U.S. Department of Commerce National Oceanic and Atmospheric Administration, USA. 2016.
 ـــRaymond, B. C., “Cook, James” In Chisholm, Hugh, Encyclopedia Britannica. 7 (11th ed.), Cambridge University Press, 1911.
 ـــReynolds, M., “Physical oceanography of the Gulf, Strait of Hormuz, and the Gulf of Oman”, Marine Pollution Bulletin, vol. 27, 1993.
 ـــhttps://www.barrons.com/articles/the-worlds-largest-superyacht-is-built-to-help-the-ocean-01567022089
 ـــhttps://doi.org/10.1016/0025-326X(93)90007ـــ7Get rights and content
 ـــhttps://en.wikipedia.org/wiki/List_of_research_vessels_by_country
 ـــhttps://www.energydais.com/list-of-top-rov-companies.
 ـــhttps://www.researchgate.net/publication/327103933.
 ـــhttps://www.vesselfinder.com/vessels/IRAN-ABNEGAR-IMO ـــ 9177088ـــ  MMSI ـــ  422211000 
۸ مهر ۱۳۹۹ ۱۲:۵۳
کد خبر : ۵۱,۸۱۹

ارسال نظرات

نام را وارد کنید
تعداد کاراکتر باقیمانده: 500
نظر خود را وارد کنید