اختصاص یدک کش جدید به بندر امام(ره) برگزاری موفق مانور اطفاء حریق به صورت دستی در بندر بوشهر واگذاری فرصت های سرمایه گذاری از طریق مزایده/ تاکید بر حل چالش های سرمایه گذاران در بنادر با نگاه بلندمدت و حفظ منافع ملی و درچارچوب اقتصاد دریامحور/ سرمایه گذاری 19 هزار میلیاردی بخش خصوصی در بندرامیرآباد صدور مجوز ساخت اسکله گردشگری در بندر ماهشهر مانور موفق اطفای حریق مخازن مایعات نفتی در مجتمع بندری انزلی تعیین تکلیف 30 کانتینر بلاتکلیف در بندر بوشهر آغاز شد بررسی و شناسایی عوامل آلودگی ساحل کنگان ادامه دارد منابع مالی؛ حلقه مفقوده زنجیره تامین نیروی انسانی حمل‌ونقل دریایی/ ضرورت حمایت ویژه مجلس در تسهیل جذب نیرو سازمان بنادر تکریم و معارفه مدیرکل بنادر و دریانوردی هرمزگان برگزار شد/ضرورت هم افزایی ارگانهای دریایی در بزرگترین استان ساحلی ایران/ بسترسازی برای گسترش زیربناهای بندرگاهی و پسکرانه‌ای "دیپلماسی اقتصادی" سیاست‌ راهبردی دولت در تجارت بین المللی/ نقش کلیدی بنادر کوچک در تامین معیشت ساحل‌نشینان/ ضرورت ارتباط هوشمندانه سازمان‌های همکار در ترانزیت کالا
مروری بر کشتی‌های تاریخی مکشوفه در سواحل شمال کشور
| عبدالمجید نادری بنی | عضو هیئت علمی پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوّی | | حسین توفیقیان | عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری |
کشتی‌شکستگانِ کاسپین!

بعد از کاهش تراز آب دریای کاسپین و پیداشدن برخی از کشتی‌های تاریخیِ غرق‌شده در مناطق ساحلی آن نواحی، سازمان بنادر و دریانوردی در راستای مسئولیت‌های اجتماعی خود، تحقیق و پژوهش‌های متعدد را در این حوزه آغاز کرد تا شاید بتواند از میراث تاریخ دریانوردی ایرانیان حفاظت کند. به همین منظور، همکارانمان در اداره‌کل بنادر و دریانوردی استان گیلان، طرحی پژوهشی را با عنوان «شناسایی و حفظ میراث فرهنگی دریایی: مطالعات کشتی تاریخی قروق تالش» شروع کردند که با همکاری پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوّی ایران و پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان گیلان و با سرپرستی و اجرای عبدالمجید نادری بنی به نگارش درآمده است. در آماده‌سازی این طرح، حسین توفیقیان و حمید علیزاده لاهیجانی نیز از اعضا اصلی پروژه بوده‌اند. آن‌چه در زیر می‌آید، بخشی مختصر از این طرح پژوهشی در خصوص کشتی‌های تاریخی کشف‌شده در سواحل دریای کاسپین است که می‌خوانید.

نوسانات تراز دریای کاسپین از عوامل مهم تاثیرگذار در یافت‌شدن یا پنهان‌ماندن شواهد باستان‌شناختی در این دریاست. با توجه به غنای دریای کاسپین و رودهای اطراف آن و همچنین وجود ماهیان در این دریا از روزگاران کهن، محل ماهیگیری و استفاده از شناورهای ماهیگیری بوده است. سابقه دریانوردی در دریای کاسپین بر اساس شواهد باستان‌شناختی به حدود 9 هزار سال پیش باز می‌گردد.(Chepalyga, 2007)  (شکل 1).

یکی از قدیمی‌ترین مدارک باستانی در ایران در خصوص ارتباط مردم با دریا، «جام رشی» است که قدمت آن را به دوره‌ی اشکانی یا ساسانی نسبت می‌دهند. به جز مرغابی (یا پرنده‌های آب‌دوست)، ماهی و حیوانات افسانه‌ای، نقش قایق چوبی یا بَلَم به همراه قایقرانان در این ظرف بسیار درخور توجه است. این ماهیگیران به اشکال گوناگون یعنی در حال پاروزدن، در حال تورانداختن، گرفتن ماهی از آب و گذاشتن ماهی در ظرفی شبیه سبد حصیری ترسیم شده‌اند. این سند گویا، نشانگر شناخت وسایل نقلیه‌ی آبی و وجود آبراهه‌های قابل قایقرانی در روزگاران باستانی در گیلان است. دور از ذهن نیست که با توجه به رودخانه‌های بزرگ و کوچک گیلان و نیز پدیدآمدن تمدن‌های اولیه در حاشیه رودها، قایقرانی به منظور ماهیگیری و سفرهای آبی در گیلان رواج داشته است.

در ادامه به شواهدی که در طی 30 سال اخیر در سواحل ایرانی دریای کاسپین از کشتی‌ها یافت شده است،

 اشاره می‌شود.

 

کشتی سواحل تالش 

در حدود 500 متریِ محل قدیمیِ بندرگاه کرگانرود، بقایای شکسته‌ی کشتی به‌گل‌نشسته‌ای در ساحل قرار دارد که به احتمال قوی در رابطه با بندر کرگان بوده است. این کشتی در حدود پنج کیلومتری شرق تالش و در کنار دلتای شمالی رودخانه کرگانرود دیده می‌شود. طول باقی‌مانده‌ی این کشتی با جهت شمالی _ جنوبی تقریبا 26 متر و عرض آن حدود شش متر است. به نظر می‌رسد این کشتی اندکی مایل به چپ در میان شن و ماسه‌ی ساحل و عمود بر دریا به گل نشسته است. بیشتر قسمت‌های نیمه‌ی تحتانیِ کشتی سالم به نظر می‌رسد، اما بخش جلویی کشتی احتمالا دچار شکستگی شده و اندکی نسبت به بدنه، زاویه پیدا کرده است. به دلیل عقب‌نشینی آب دریا، این کشتی از آب بیرون افتاده و در معرض هوای آزاد و امواج دریا قرار گرفته است؛ همین شرایط، این سازه را در موقعیت اضطراری قرار داده است. البته تخریب‌های وارده به این کشتی تنها به آسیب‌های محیطی محدود نشده و خسارات وارده به آن، به‌ویژه سوختگی شدید بخش عقبی کشتی به دلیل حریق عمدی، جلب توجه می‌کند.

ساختار کلی کشتی شامل قسمت گرد بخش قدامی و زاویه‌دار راس کشتی قابل تشخیص و مطالعه است. بدنه‌ی کشتی شامل تخته‌هایی به ضخامت حدود 13 سانتی‌متر است که به‌طور مستقیم با آب دریا در تماس بوده و دارای رسوبات دریایی است. لایه دوم به صورت تیرک‌های عمودی است که با مقطع حدود 35 سانتی‌متر در 20 سانتی‌متر و به فاصله‌ی حدود 35 سانتی‌متر از یکدیگر و به صورت موازی، اسکلت اصلی کشتی را تشکیل داده‌اند. لایه سوم شامل تیرهای افقی است که با مقطع مستطیل شکل سراسر طول کشتی را طی کرده است. این تیرک‌ها با ضخامت و درازای مختلف، تیرک‌های عمودی را به هم متصل کرده و با ایجاد فرورفتگی در محل اتصال تیرک‌های افقی و عمودی، قفل و بست محکمی برای اسکلت چوبی کشتی فراهم کرده است. تیرک افقی مورد اشاره، سطح داخلی کشتی را فراهم کرده و در بخش‌های تحتانی کشتی دارای ابعاد بسیار بزرگ با مقطع حدود 60 سانتی‌متر در 30 سانتی‌متر و در بخش‌های فوقانی و لبه‌ی کشتی با ابعاد کوچک‌تر و به موازات یکدیگر، استحکام زیادی برای کشتی ایجاد کرده‌اند. حدفاصل این تیرک‌ها به وسیله‌ی تخته‌های نازکی که چهارمین لایه‌ی سازنده‌ی کشتی محسوب می‌شود، پوشانده شده است 

(توفیقیان، 1394).

با توجه به طول زیاد کشتی، قطعات الوار به‌صورت مبتکرانه به هم متصل شده و به وسیله‌ی اتصالات فلزی یکپارچه شده‌اند. برای اتصال بخش‌های مختلف کشتی به هم از میخ‌های آهنی به طول بیش از یک متر استفاده شده است. این میخ‌های فلزی در انتهای بیرونی دارای سرِ گِرد و در انتهای داخلی به‌صورت پیچ و مهره طراحی شده‌اند. برای اتصال بخش‌های بیشتر لایه‌های بدنه علاوه بر میخ‌های فلزی، از قطعات باریک‌تر الوار به‌صورت عمود بر اسکلت کشتی استفاده شده و تمامی قطعات، یکپارچه‌سازی شده است. این قطعات چوب متصل‌کننده به ارتفاع حدود یک متر باعث استحکام بیشتر سازه شده است. برای اطمینان از عملکرد میخ‌های آهنی، انتهای بیرونی آن‌ها به وسیله‌ی ورقه‌های فلزی به هم متصل شده و به وسیله‌ی ملاط ساروج و با هدف جلوگیری از تماس مستقیم با آب شور دریا اندود شده است. یک الوار حجیم با ابعاد حدود 60 سانتی‌متر در 30 سانتی‌متر، بخش دماغه‌ی کشتی و موج‌شکن آن را تشکیل داده که به دلیل تخریب شدید از بدنه‌ی اصلی جدا شده است. بخش مربوط به لنگر در میانه‌ی اسکلت کشتی و از میان شن ساحلی سر برآورده است. تمامی سطوح داخلی و خارجی کشتی مکشوفه در سواحل تالش به وسیله‌ی قیر اندود شده است تا در برابر نفوذ آب دریا مقاوم باشد. بدنه‌ی آغشته به قیر کشتی امروز تبدیل به یک تهدید شده است و به دلیل قدرت بالای اشتعال قیر، امکان آتش‌گرفتن آن وجود دارد، آن‌چنان‌که بخشی از کشتی به وسیله‌ی افراد ناآگاه به آتش کشیده شده و تبدیل به زغال شده است. بخش فوقانی کشتی و عرشه‌ی آن به‌طور کلی از بین رفته است و آن‌چه در ساحل شنی و بر لبه‌ی آب دیده می‌شود، بخش تحتانی آن است که قسمت اعظم آن در زیر ساحل مدفون شده است. مطالعه‌ی دقیق این سازه نیازمند انجام کاوش باستان‌شناسی و آزادسازی کشتی از زیر رسوبات دریاست. درحال‌حاضر، وضعیت موجود این کشتی باید حفظ شود و در صورت امکان در پیرامون آن حصاری مناسب تعبیه شده و از دسترس افراد سودجو دور بماند. متاسفانه بخشی از کشتی طعمه‌ی حریق شده و به‌شدت سوخته است. همچنین عبور وسایل نقلیه از حاشیه‌ی شمالی کشتی نیز امکان صدمه به آن را افزایش داده است.

کشتی تاریخی تالش احتمالا متروکه نشده و در اثر حادثه‌ای نامعلوم غرق شده است (ادیبی، 1395: 8). نوسانات محسوس سطح آب دریا در نوار ساحلی دریای کاسپین و تغییرات ناشی از آن در سواحل شهرستان تالش، باعث بیرون‌افتادن این کشتی از آب شده است. چوب به‌کاررفته در ساخت این کشتی از نوع درختان سوزنی‌برگِ سیبری است و این موضوع به شناسایی محل ساخت کشتی کمک شایانی خواهد کرد. ساختار کشتی قابل مقایسه با کشتی مکشوفه در آب‌های سواحل زاغمرز در شهرستان نکا در استان مازندران است. این شباهت در ساخت و جنس الوار به‌کاررفته در دو کشتی می‌تواند نشان‌دهنده تعلق آن‌ها به کارخانه‌ی کشتی‌سازی در روسیه باشد. همچنین بخش موج‌شکن کشتی تاریخی تالش و الوار بزرگ به‌کاررفته در بخش جلوییِ کشتی قابل مقایسه با کشتی مکشوفه در ساحل چمخاله از توابع شهرستان لنگرود است.

 

کشتی سواحل چمخاله

در مجاورت روستای لـله‌رود و به فاصله‌ی هفت  کیلومتری شمال شهرستان رودسر، از توابع شهرستان لنگرود در شرق استان گیلان، بقایای یک کشتیِ چوبی بر اثر طغیان رودخانه هویدا شده است. این کشتی به فاصله‌ی 500 متری جنوب دریا و در مصب رودخانه‌ی لنگرود، به حالت ایستاده با جهت شمالی ـــ جنوبی واقع شده است. این کشتی که در زیر رسوبات ساحلی مدفون شده، به وسیله‌ی طغیان رودخانه‌ی لنگرود هویدا شده است. بخش اعظم این کشتی هنوز در زیر رسوبات ساحلی و تنها بخشی از دماغه‌ی آن در کنار آب رودخانه قابل مشاهده است. ارتفاع قابل مشاهده‌ی کشتی بالاتر از سطح آب رودخانه 10/1 متر و درون آب 20/1 متر است که جمعا حدود30/2 متر از ارتفاع دماغه‌ی کشتی قابل تشخیص می‌باشد. آن‌چه از کشتی چمخاله قابل مشاهده است، 5/3 تا 30/4 متر از موج‌شکن آن است. تیرک موج‌شکن کشتی 90 سانتی‌متر در 30 سانتی‌متر ضخامت دارد و بزرگی این الوار نشان‌دهنده‌ی ابعاد بزرگ این کشتی است. تعدادی از تیرک‌های تشکیل‌دهنده‌ی اسکلت کشتی به فاصله‌ی 80 سانتی‌متر از یکدیگر از جنس الوار چوب، نشان‌دهنده‌ی ساختار استوار و حجیم آن است. با توجه به ابعاد و اندازه‌ها شاید بتوان طول کشتی تاریخی رودسر را حدود 30 متر در نظر گرفت. انجام کاوش‌های باستان‌شناسی و حفاظت کشتی می‌تواند اطلاعات باارزشی در خصوص ساختار کشتی‌های تاریخی دریای کاسپین و تاریخ ساخت کشتی در اختیار پژوهشگران قرار دهد بر اساس اطلاعات شفاهی کارشناسان میراث فرهنگی استان گیلان، در سال‌های گذشته، نمونه‌ی دیگری از کشتی مکشوفه در سواحل چمخاله توسط یکی از باستان‌شناسان استان به نام صدر کبیر مورد کاوش باستان‌شناسی قرار گرفته است. اگرچه از کاوش مورد اشاره چیزی در دسترس نیست، اما شواهد موجود دال بر شباهت‌های بسیار کشتی کاوش‌شده با کشتی مکشوفه در لـله‌رود است. چنین به نظر می‌رسد که نامبرده بعد از خاکبرداری کشتی تاریخی که به فاصله‌ی حدود 300 متری از نمونه‌ی اخیر و در آن سوی رودخانه قرار داشته است، به دلیل فقدان امکانات لازم برای جابه‌جایی کشتی، مجددا سطح آن را با ماسه‌های ساحلی پوشانده است. با توجه به کشف حداقل دو کشتی چوبی بزرگ در محدوده‌ی سواحل چمخاله در روستای لـله‌رود، چنین به نظر می‌رسد که مصب این رودخانه به‌عنوان لنگرگاه و یا کشتی‌سازی مورد استفاده بوده است؛ اگرچه اثبات این فرضیه‌ها نیازمند مطالعات تکمیلی و انجام کاوش‌های باستان‌شناسی است.

 

کشتی امیرآبادِ لاهیجان

روستای امیرآباد به صورت یک پیش‌رفتگی در دریا قابل مشاهده است و اغلب در محدوده‌ی ساحل آن جریان آب متلاطم بوده، با وزش باد دریا توفانی شده و امواج دریا برای قایق‌ها و حتی کشتی‌های عبوری خطرآفرین می‌شوند؛ به همین دلیل، از گذشته یک فانوس دریایی که با سوخت نفت سفید نورافشانی می‌کرد، در ساحل ساخته شده بود، ولی بر اثر پیشروی و بالاآمدن آب دریا، فانوس دریایی قدیمی در میان دریا قرار گرفته و دیگر اثری از آن مشاهده نمی‌شود. هم‌اکنون یک دکل فلزی که چراغ آن با نیروی برق کار می‌کند، وظیفه‌ی فانوس دریایی قبلی را انجام می‌دهد. بر اساس گزارش سازمان میراث فرهنگی استان گیلان در مردادماه 1379، گروه باستان‌شناسی زیر آب پژوهشکده‌ی باستان‌شناسی برای مطالعه‌ی کشتی مغروقه در سواحل امیرآباد لاهیجان به استان گیلان عزیمت کرد. بررسی و شناسایی چندروزه‌ی کشتی سواحل امیرآباد با انجام عملیات غواصی و به هدف یافتن راهی برای آزادسازی ساحل برای فعالیت ماهیگیری اهالی انجام شد. طی این بررسی، باستان‌شناسی زیر آب بخش‌هایی از دماغه‌ی کشتی شناسایی شد، اما سایر بخش‌های کشتی در زیر املاح بستر دریا مدفون شده بود. این کشتی که به صورت موتوری و بادبانی است، دارای 35 متر طول و حدود هفت متر عرض بوده و قطعات موتور و دکل‌های بادبانی آن به‌وضوح قابل تشخیص می‌باشد. این کشتی دوره‌ی قاجار در عمق 10 متری و به فاصله‌ی یک کیلومتری از سواحل امیرآباد و در محدوده‌ی صیادی شرکت تعاونی پره قرار گرفته است. درحال‌حاضر، بیشتر قسمت‌های کشتی در زیر املاح بستر دریا قرار گرفته و تنها بخش‌های فوقانی آن به‌منظور رفع موانع ماهیگیری صیادان محلی توسط بخش غواصان بخش خصوصی از بدنه‌ی کشتی جدا شده و به بیرون از آب انتقال یافته است. امروزه، بخش‌هایی از قطعات فلزی کشتی و دکل آن در سواحل پیرامون به چشم می‌خورد که در نخستین روزهای شناسایی کشتی از بدنه‌‌ی کشتی جدا شده و به ساحل انتقال یافته است. متاسفانه به جز بازدید اولیه، گروه باستان‌شناسی زیر آب موفق به مطالعات بیشتری بر روی کشتی مذکور نشده و امید است در آینده‌ی نزدیک با استفاده از تکنولوژی پیشرفته بتوان مطالعات تکمیلی بر روی آن انجام داد. در این بخش، تنها به معرفی مختصری از اشیای به‌دست‌آمده از کشتی مذکور پرداخته می‌شود.

اشیای به‌دست‌آمده از کشتی مکشوفه در لاهیجان که از عمق 10 متری دریا و توسط غواصان بخش خصوصی جمع‌آوری شده، درنهایت تحویل سازمان میراث فرهنگی گیلان شده است. اگرچه هیچ نوع مطالعه‌ی علمی بر روی کشتی مکشوفه صورت نگرفته است، اما معرفی یافته‌های آن خالی از لطف نبوده و شاید انگیزه‌ای برای پژوهش‌های بعدی بر روی این کشتی مدفون در زیر رسوبات دریا باشد. اشیای به‌دست‌آمده از کشتی لاهیجان شامل سماور و قوری، گلاب‌پاش و سینی بزرگ، کف‌گیر فلزی، پایه‌ی قلیان و بطری شیشه‌ای است. سماورهای روسی به‌دست‌آمده دارای سه فرم و اندازه‌ی مختلف بوده و رسوبات دریایی بر سطح آن‌ها دیده می‌شود. این سماورها که محصول روسیه هستند، نشان‌دهنده‌ی ارتباطات تجاری و بازرگانی بین ایران و روسیه در دوره‌ی قاجار است. از دیگر اشیای فلزی این مجموعه، یک عدد سینی و یک کف‌گیر بزرگ است که احتمالا مربوط به وسایل مورد استفاده‌ی خدمه کشتی بوده و به‌شدت رسوب گرفته‌اند. تعداد زیادی استکان‌های شیشه‌ای و نعلبکی‌هایی از جنس چینی با نقوش سفید و آبی و در یک نمونه با تصویر شاه قاجار، از دیگر یافته‌های کشتی مکشوفه در لاهیجان بود. کاسه‌های کوچک و بزرگ سفیدرنگ از جنس چینی، کاسه‌های بزرگ و گاه دارای نقوش آبی‌رنگ به‌همراه بشقاب‌های کوچک و بزرگ از جنس چینی و دارای نقوش آبی‌رنگ گل و بوته و گلاب‌پاشی از جنس چینی با لعاب قهوه‌ای سوخته و نقوش گیاهی و به‌شدت رسوب‌گرفته، بیشترین آمار اشیای فرهنگی کشتی لاهیجان را به خود اختصاص داده است. همچنین پایه‌ی قلیانی از شیشه‌ی آبی‌رنگ در کنار دیگر ظروف چینی

دیده می‌شود.

با توجه به محدودیت اطلاعات ما از دریانوردی در سده‌های اخیر در دریای کاسپین، مطالعه‌ی کشتی قاجاری لاهیجان از اهمیت فراوانی برخوردار است. در برنامه‌ی بیرون‌کشیدن کشتی توسط غواصان بخش خصوصی تقریبا 80 قطعه‌ی بزرگ از وسایل آهنی که بر اثر اکسیداسیون به یکدیگر چسبیده بودند، از زیر آب خارج شد. همچنین در این مرحله، تعدادی از قطعات چوبی کشتی نیز از زیر آب خارج شد. مجموعا چیزی در حدود 20 تن شیء از زیر آب خارج شد. در این عملیات تعدادی از اشیای کوچک مانند قطعات شکسته‌ی چینی، بطری، استکان، نعلبکی، قوری و اشیای مربوط به آشپزخانه توسط غواصان از زیر آب خارج شد. اشیای به‌دست‌آمده از کشتی، گواه این مطلب است که این کشتی یک کشتی باربری بوده و روس‌ها به این نوع کشتی «اشکون» یا «اشقون» می‌گویند. وسایل کشتی بیشتر ساخت روسیه است. ازجمله‌ی این اشیا، ظروف چینی ساخت کارخانه‌ی معروف کوزنیسوف روسیه است. قسمت اعظم بار کشتی شامل قطعات لوله، ورقه‌ای آهنی و ظروف فلزی به ابعاد مختلف است. البته مقدار زیادی آهن‌قراضه نیز در میان بارها مشاهده شد که آهنگران محلی به وسیله‌ی آن‌ها می‌توانستند وسایلی مانند داس، تبر، بیل و... بسازند. ضمنا از اشیای به‌دست‌آمده مشخص شد که این کشتی در دوره‌ی ناصرالدین‌شاه قاجار در یکی از بنادر روسیه به مقصد ایران بارگیری شده و با توجه به موقعیت مکانی، احتمالا مقصد آن بندر چمخاله یا لنگرود بوده است. با توجه به معاملات مابین ایران و روسیه که در کتاب‌های تاریخی ثبت شده است، کالاهای صادراتی ایران شامل خواربار، ارزاق، پوست و خشکبار بوده و کالاهای وارداتی شامل کالاهای صنعتی و مصنوعات ماشینی بوده است.

 

کشتی مکشوفه در سواحل نکا

کشتی مکشوفه در سواحل مازندران که در سال‌های اخیر توسط آقای سورتیچی مورد کاوش قرار گرفته، در روستای زاغمرز و به فاصله‌ی یک کیلومتری جنوب غربی شبه‌جزیره‌ی میانکاله واقع شده است. این کشتی با 26 متر طول و شش تا 7/5 متر عرض، به صورت عمود بر خط ساحلی به ‌گل نشسته است. سطح فوقانی یا عرشه‌ی کشتی، جانپناه یا دیواره‌ی عرشه و بخش اعظم دکل بادبان به‌مرور زمان و به دلیل مجاورت با امواج دریا از بین رفته و تنها فضاهای تحتانی آن بر جای مانده است. کشتی در جهت شمال شرقی _ جنوب غربی قرار داشته و اصطلاحا در مسیر باد غالب دریای کاسپین قرار گرفته است. کاوشگر این کشتی، آقای سورتیچی، آن را مربوط به دوره‌ی صفویه می‌داند و در این مورد نیز دلایل خاصی را مطرح می‌‌کند. چوب‌های به‌کاررفته در کشتی از خانواده‌ی درخت‌های سوزنی‌برگ با آوندهای دراز بوده و نزدیک‌ترین خانواده به چوب نراد است. این چوب، محصولی وارداتی بوده و امروزه نیز از روسیه به ایران وارد می‌شود. روغن موجود در بین آوندهای چوب نراد موجب پایداری چوب در مجاورت با آب می‌شود. حفاری بخش‌های تحتانی‌تر کشتی نشان داد که بدنه‌ی کشتی از آب اشباع شده و بافت آن به شکل اسفنجی در آمده است. میخ‌هایی که جداره‌ی بیرونی را به تیر‌ک‌های عمودی و جداره‌ی داخلی می‌دوزد، حدود 50 سانتی‌متر طول و حدود 2/5 سانتی‌متر ضخامت دارد و سرمیخ‌ها نیز حدود سه سانتی‌متر ضخامت و قطر داشت. الوارهای دیواره‌ی خارجی کشتی حدود شش متر طول و 20 سانتی‌متر عرض و 9 سانتی‌متر ضخامت داشت. حد فاصل الوارهای بدنه، حدود یک سانتی‌متر با قیر و کنف درزگیری و آب‌بندی شده بود.

در میان اشیای به‌دست‌آمده از کشتی مکشوفه‌ی مازندران، قطعاتی از چوب بدنه‌ی کشتی، نرده‌های چوبی، قطعاتی از طناب، میخ‌های کوچک و بزرگ و قطعاتی از حصیر، سبد و قرقره چوبی، قطعات آجر و دانه‌های گیاهی دیده می‌شود. بیشترین اشیای به‌دست‌آمده از کشتی مازندران مربوط به قطعات چوبی کناره‌ی عرشه کشتی است که در اندازه‌ای 50 سانتی‌متری و با قطر چهار سانتی‌متر دیده می‌شود. انتهای تمامی این قطعات چوبی دارای فرورفتگی‌هایی برای نصب‌شدن در بدنه‌ی کشتی است. میخ‌های به‌کاررفته در ساختمان کشتی و طناب‌های یک، دو و سه لایه با ضخامت پنج تا 13 سانتی‌متر و قرقره‌هایی از چوب، ازجمله مواد فرهنگی به‌دست‌آمده از کشتی مازندران است. قطعاتی از آجر قرمزرنگ و سبدهای حاوی دانه‌های گیاهی ازجمله محتویات کشتی مازندران بود که در کنار اجزای کشتی مجموعه‌ی قابل توجهی را فراهم آورده است (سورتیجی، 1382: 93).

بدنه‌ی کشتی سواحل نکا از الوار چوب درختان برگ‌سوزنی است و میخ‌هایی جداره‌ی بیرونی را به تیرهای عمودی و جداره‌ی داخلی می‌دوزند و حدود 50 سانتی‌متر طول و 2/5 سانتی‌متر ضخامت دارد و سرمیخ‌ها نیز حدود سه سانتی‌متر ضخامت و قطر دارد. بر روی الوارهای خارجی بدنه، دو ردیف میخ به فاصله‌ی 12 سانتی‌متر به شکل عمود بر هم و به فاصله‌ی 55 سانتی‌متری از سو یکدیگر کوبیده شده است. ملاط روی میخ‌ها به نظر می‌رسد ترکیبی ساروجی دارد و به شکل لوزی‌های افقی به ابعاد هشت سانتی‌متر در سه سانتی‌متر و به ضخامت حدود یک تا 1/5 سانتی‌متر به‌کاررفته است. الوارهای دیواره‌ی خارجی کشتی حدود شش متر طول و 20 سانتی‌متر عرض و 9 سانتی‌متر ضخامت دارد. حد فاصل الوارهای بدنه حدود یک سانتی‌متر که با قیر و کنف، درزگیری و آب‌بندی شده است. قطعه‌چوبی به فاصله‌ی 3/65 متری از انتهای کشتی به شکل افقی و به عرض 23 سانتی‌متر، احتمالا کار دیواره‌ی جداکننده‌ای را ایفا می‌کرده است. ضخامت دیواره‌ی کشتی با احتساب جداره‌ی داخلی 50 سانتی‌متر است. ساختار این کشتی قابل مقایسه با کشتی مکشوفه در سواحل تالش و کشتی سواحل چمخاله است. این شباهت می‌تواند در تاریخ‌گذاری و تعیین محل ساخت این کشتی‌ها موثر باشد. الوار به‌کاررفته در ساخت این کشتی‌ها هم از چوب‌های برگ‌سوزنی سیبری است و تعلق به جنگل‌های شمال ایران ندارد. با توجه به ساختار و جنس این کشتی‌ها شاید بتوان آن‌ها را متعلق به روسیه دانست که بین بنادر ایرانی و روسی در حال تجارت بوده‌اند. البته تاریخ‌گذاری این کشتی‌ها روشن نیست و نیازمند انجام مطالعات تکمیلی خواهد بود (توفیقیان، 1394).

 

اشیای مکشوفه از کشتی تاریخی خلیج گرگان 

در بررسی باستان‌شناسی سواحل دریای کاسپین به‌منظور شناسایی کشتی‌های تاریخی، اطلاعاتی اندک از یک کشتی تاریخی در دست است که تنها دو ظرف سفالی از آن توسط ماهیگیران محلی به سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان گلستان تحویل داده شده است. متاسفانه هیچ‌گونه اطلاعاتی از کم‌وکیف این کشتی در دست نیست و تنها اطلاعات موجود به همین دو ظرف سفالی محدود می‌شود. البته ظروف سفالی مورد اشاره فاقد نقش و لعاب بوده و تاریخ‌گذاری آن‌ها بدون انجام آزمایش پتروگرافی امکان‌پذیر نیست. این سفال‌ها در آزمایشگاه میراث فرهنگی گرگان مرمت و بازسازی شده‌اند و از درون یکی از آن‌ها، قطعاتی از استخوان‌های یک پرنده شناسایی شده است. به احتمال زیاد، این سفال‌ها متعلق به دوره‌ی اسلامی هستند و تاریخ‌گذاری علمی کمک شایانی به شناخت بهتر کشتی مربوطه خواهد کرد. محل کشف این سفال‌ها در آب‌های ساحلی بندر ترکمن است و خود کشتی نیز باید در همان حوالی در آب‌های خلیج گرگان باشد. اطلاعات محلی از بقایای یک کشتی چوبی در آب‌های خلیج گرگان و حد فاصل بندر ترکمن و جزیره‌ی میانکاله خبر می‌دهد که با انجام بررسی‌های باستان‌شناسی زیر آب می‌توان تعلق سفال‌ها به آن کشتی را مورد مطالعه قرار داد (ادیبی، 1395).  |

۲۵ اسفند ۱۳۹۹ ۱۴:۵۳
کد خبر : ۵۳,۶۱۸

ارسال نظرات

نام را وارد کنید
تعداد کاراکتر باقیمانده: 500
نظر خود را وارد کنید